महिला व बाल विकास विभाग

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना जिल्हा कक्ष

प्रस्तावना

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना ही देशात 2 ऑक्टोबर 1975 पासून सुरु झाली. सातारा जिल्ह्यात 1985 पासून योजना कार्यान्वित असून सध्या सर्व 11 तालुक्यात 18 प्रकल्पाद्वारे 4808 अंगणवाड्यांमधून योजनेच्या सेवा लाभार्थींना दिल्या जातात.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेचे उद्देश्य

  • ० ते ६ वर्ष वयोगटातील बालकांच्या पोषण व आरोग्य विषयक स्थितीमध्ये सुधारणा घडवून आणणे.
  • बालकांच्या योग्य शारीरीक, मानसिक व सामाजिक विकासाचा पाया घालणे.
  • अर्भक मृत्यू , बालमत्यू कुपोषण व शाळा गळतीच्या प्रमाणात घट करणे.
  • बाल विकासाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध विभागांमध्ये धोरण निश्चिती आणि कार्यक्रमाची अंमलबजावणी करणेसाठी प्रभावी समन्वय कायम ठेवणे.
  • योग्य पोषण आहार व आरोग्य शिक्षण याद्वारे बालकांचे सामान्य आरोग्य व पोषणासंबंधी काळजी घेण्यासाठी मातांना सक्षम बनविणे.

एबाविसे योजने अंतर्गत देण्यात येणा-या सेवांची माहिती

  • पूरक पोषण आहार
  • आरोग्य तपासणी
  • लसीकरण
  • संदर्भ सेवा
  • अनौपचारिक पूर्व प्राथमिक शिक्षण
  • आरोग्य व पोषण शिक्षण

एबाविसे योजने अंतर्गत लाभ देण्यात येणारे लाभार्थी

  • ० ते ६ महिने वयोगटातील बालके
  • ६ महिने ते ३ वर्ष वयोगटातील बालके
  • ३ वर्ष ते ६ वर्ष वयोगटातील बालके
  • गर्भवती व स्तनदा माता
  • किशोरवयीन मुली
  • १५- ४५ वयोगटातील अन्य महिला

लाभार्थी निहाय देण्यात येणा-या सेवांची माहिती

अ.क्र लाभार्थी प्रकार देण्यात येणारी सेवा
1 0 ते 6 महिने वयोगटातील बालके 1. लसीकरण
2. पूरक पोषण आहार.
3. आरोग्य तपासणी
4. संदर्भ सेवा
2 6 महिने ते 3 वर्ष वयोगटातील बालके 1. पूरक पोषण आहार.
2. लसीकरण
3. आरोग्य तपासणी
4. संदर्भ सेवा
3 3 वर्ष ते 6 वर्ष वयोगटातील बालके 1. पूरक पोषण आहार.
2. लसीकरण
3. आरोग्य तपासणी
4. संदर्भ सेवा
5. अनौपचारिक पूर्व प्राथमिक शिक्षण
4 गर्भवती व स्तनदा माता 1. आरोग्य तपासणी
2. लसीकरण
3. संदर्भ सेवा
4. पूरक पोषण आहार
5. पोषण व आरोग्य शिक्षण
5 11 ते 18 वयोगटातील किशोरवयीन मुली 1. पोषण व आरोग्य शिक्षण
2. अनौपचारिक शिक्षण
3. पूरक पोषण आहार
6 15 ते 45 वयोगटातील अन्य महिला 1. पोषण व आरोग्य शिक्षण

प्रकल्प निहाय कार्यरत अंगणवाड्या

सातारा जिल्ह्यात सध्या 3931 मोठ्या व 877 मिनी अंगणवाड्या कार्यरत आहेत.

अ.क्र प्रकल्प कार्यरत अंगणवाडी संख्या
मोठ्या मिनी
1 जावली 228 57
2 कोरेगाव 210 18
3 कोरेगाव 2 168 22
4 सातारा 304 33
5 सातारा 2 217 41
6 खंडाळा 203 22
7 म.श्वर 112 31
8 वाई 239 30
9 फलटण 207 40
10 फलटण 2 203 23
11 खटाव 201 48
12 खटाव 2 186 51
13 माण 207 96
14 म्हसवड 112 28
15 कराड 356 43
16 कराड 1 284 33
17 पाटण 278 139
18 पाटण 2 216 122
एकूण 3931 877

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजने अंतर्गत राबविण्यात येणा-या विविध योजना

पूरक पोषण आहार

पूरक पोषण आहार योजने अंतर्गत ६ म. ते ६ वर्ष वयोगटातील बालके , गरोदर व स्तनदा माता, किशोरी मुली यांना लाभ देण्यात येतो. पैकी ६ म. ते ३ वर्ष वयोगटातील बालके , गरोदर व स्तनदा माता, किशोरी मुली यांना स्थानिक स्तरावर बचत गटांमार्फत उत्पादित घरपोच आहार देण्यात येतो. ३ व. ते ६ व. वयोगटातील बालकांना अंगणवाडी मध्ये बचत गटाने तयार केलेला गरम ताजा आहार देण्यात येतो.

सदर योजने करीता ९० टक्के केंद्र शासनाचा व १० टक्के राज्य शासनाचा निधी प्राप्त होतो.

राजीव गांधी किशोरवयीन मुलींचे सक्षमीकरण (सबला) योजना

सबला योजने अंतर्गत किशोरवयीन मुलींना खालील उद्दिष्टांप्रमाणे लाभ देण्यात येतो. सबला योजनेकरीता ९० टक्के केंद्र शासनाचा व १० टक्के राज्य शासनाचा निधी प्राप्त होतो.

  • ११ ते १८ वयोगटातील किशोरवयीन मुलींना किशोरवयीन मुलींचा विकास व सक्षमीकरण करणे.
  • किशोरवयीन मुलींचा पोषण व आरोग्य विषयक दर्जा सुधारणे.
  • आरोग्य, स्वच्छता ,पोषण,प्रजनन व लैंगिक आरोग्य,कुटुंब आणि बालकांची काळजी याबाबत जाणीव जागृती करणे.
  • किशोरवयीन मुलींची गृह कौशल्ये जीवन कौशल्ये आणि व्यवसाय कौशल्ये उंचावणे
  • शाळा गळती झालेल्या किशोरी मुलींना औपचारिक शिक्षण देऊन त्यांना मुख्य प्रवाहात आणणे.
  • किशोरवयीन मुलींना प्रचलित सार्वजनिक सेवा ,उदा.- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे , पोस्ट , ब*क , पोलीस स्टेशन , इत्यादी बाबत माहिती पुरविणे , मार्गदर्शन करणे.

ग्राम बाल विकास केंद्र (VCDC)

  • ग्राम बाल विकास केंद्र हे अंगणवाडी केंद्रात अंगणवाडी सेविकां व आरोग्य विभागामार्फत घेण्यात येते. सदर केंद्रामध्ये आहार व आरोग्य सेवा दिल्या जातात.
  • ग्राम बाल विकास केंद्राचा कालावधी ३० दिवसांचा असतो. त्यानंतर ग्राम बाल विकास केंद्रामध्ये दाखल बालकांच्या वृद्धीसनियंत्रणाचा पाठपुरावा अंगणवाडी सेविकांमार्फत एक वर्षापर्यंत केला जातो.
  • ग्राम बाल विकास केंद्रामध्ये ६ महिने ते ६ वर्ष वयोगटातील सॅम व मॅम श्रेणीतील बालकांना ३० दिवस दाखल करण्यात येते.
  • ग्राम बाल विकास केंद्रामध्ये सदर बालकांच्या मातांना आरोग्य व पोषण प्रशिक्षण दिले जाते.
  • सदर केंद्रासाठीचा निधी आरोग्य विभागामार्फत प्राथमिक आरोग्य केंद्रस्तरावर जमा करण्यात येतो.

अंगणवाडी इमारत बांधकाम

  • अंगणवाडी इमारत बांधकामाकरीता डी.पी.सी., १३ वा वित्त आयोग, नाबार्ड मार्फत निधी उपलब्ध करून दिला जातो.
  • जानेवारी २०१४ पासून अंगणवाडी इमारत बांधकामासाठी खर्चाची मर्यादा र.रू. ६.०० लाख प्रति अंगणवाडी याप्रमाणे करण्यात आलेली आहे.

भाग्यश्री योजना

  • दि. 1/1/2014 पासून महाराष्ट्र शासनामार्फत राबविण्यात येत असलेली सुकन्या योजना यापुढे माझी कन्या भाग्यश्री योजनेत विलीन करण्यात येत आहे.
  • सुकन्या योजनेअंतर्गत दारिद्र्य रेषेखालील जन्मणाऱ्या प्रत्येक मुलीच्या (पहिल्या दोन अपत्यांपर्यंत) नावे जन्मत: र.रू. 21200/- जन्माच्या एक वर्षाच्या आत एल. आय.सी. मध्ये गुंतवून सदर मुलीस वयाची 18 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर र.रू. 1 लाख रक्कम प्रदान करण्याची तरतूद आहे.
  • माझी कन्या भाग्यश्री योजनेअंतर्गत सुकन्या योजनेचे लाभ कायम ठेवून त्या व्यतीरिक्त खालील लाभ देण्यात येणार आहेत.
  • प्रकार 1 - एकुलती एक मुलगी आहे व मातेने कुटुंबनियोजन केले आहे.
  • प्रकार 2 - एक मुलगी आहे आणि मातेने दुस-या मुलीनंतर कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया केलेली आहे अशा परिस्थितीत दोन्ही मुलींना प्रकार 2 चे लाभ देय राहतील

या योजनेअंतर्गत 6 टप्प्यांमध्ये लाभ देण्यात येतील

टप्पा 1- जन्माच्या वेळी

  • प्रधानमंत्री जनधन योजनेअंतर्गत मुलगी व आई यांचे नावे संयुक्त खाते उघडण्यात येईल त्याअंतर्घत 1 लाख पर्यंतचा अपघात विमा लाभ घेता येईल.
  • BPL मधील सर्व गटातील कुटुंबातील जन्मणा-या प्रत्येक मुलीसाठी विशेष लाभ देण्यात येतील. तर APL मध्ये जन्मणा-या प्रत्येक मुलीस जन्मत: र.रू. 21200/- जन्माच्या एक वर्षाच्या आत एल. आय.सी. मध्ये गुंतवून सदर मुलीस वयाची 18 वर्षे पूर्ण झाल्यानंतर र.रू. 1 लाख रक्कम प्रदान करण्याची तरतूद आहे.
  • आम आदमी योजनेअंतर्गत मुलीच्या कमवत्या पालकांचा विमा उतरवला जाईल ज्यात मुलीच्या पालकांचा अपघात/ मृत्यू झाल्यास लाभ अनुज्ञेय राहतील.

टप्पा 2 - मुलगी 5 वर्षे वयाची होईपर्यंत प्रत्येक वर्षाच्या शेवटी

  • दर्जेदार पोषण आहार देणेसाठी प्रतिवर्षी रु. 2000/- प्रमाणे 5 वर्षाकरीता रु.10,000/-

टप्पा 3 - प्राथमिक शाळा प्रवेश इ. पहिली ते पाचवी

  • गुणवत्ता पूर्वक पोषण आहार व इतर संकीर्ण खर्चाकरीता रु.2,500/- प्रतिवर्षीप्रमाणे एकूण रुपये. 12,500/- पाच वर्षांसाठी.
  • गुणवत्ता पूर्वक पोषण आहार व इतर संकीर्ण खर्चाकरीता दोन्हा मुलींना प्रत्येकी रु.1,500/- प्रतिवर्षीप्रमाणे एकूण रुपये 15,000/- पाच वर्षांसाठी.

टप्पा 4 - माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शाळा प्रवेश इ. 6 वी ते 12 वी

  • गुणवत्ता पूर्वक पोषण आहार व इतर संकीर्ण खर्चाकरीता रु.3000/- प्रतिवर्षीप्रमाणे एकूण रुपये. 21,000/- सात वर्षांसाठी.
  • गुणवत्ता पूर्वक पोषण आहार व इतर संकीर्ण खर्चाकरीता दोन्हा मुलींना प्रत्येकी रु.2,000/- प्रतिवर्षीप्रमाणे एकूण रुपये22,000/- सात वर्षांसाठी.

टप्पा 5 - वयाच्या 18 व्या वर्षी

  • कौशल्य विकास, उच्च शिक्षण आणि रोजगार मिळविण्यासाठी विम्याचा कालावधी पूर्ण झाल्यानंतर रुपये 1 लक्ष देण्यात येतील, त्यापैकी किमान रुपये 10,000/- मुलीच्या कौशल्य विकासावर खर्च करणे आवश्यक राहिल.

टप्पा 6- मुलीचा जन्म झाल्यानंतर

  • प्रकार 1 मधील मुलीच्या आजी आजोबांना प्रोत्साहनपर भेट म्हणून र.रु. 5000/-पर्यंतचे सोन्याचे नाणे भेट म्हणून देण्यात येईल.

योजनेचे उद्दिष्टे

  • लिंग निवडीस प्रतिबंध करणे.
  • बालिकेचा जन्मदर वाढविणे.
  • मुलींच्या जीवनमानाच्या सुरक्षेबद्दल खात्री देणे.
  • बालिकेचा समान दर्जा व शैक्षणिक प्रोत्साहनाकरीता समाजात कायमस्वरुपी सामुदायिक चळवळ निर्माण करणे.
  • मुलींच्या शिक्षणाबाबत प्रोत्साहन तथा खात्री देणे.
  • सामाजिक बदलाचे प्रमुख घटक म्हणून पंचायत राज संस्था, शहरी स्थानिक समित्या व स्थानिक स्तरावरील कर्मचारी यांना प्रशिक्षण देणे या कामामध्ये स्थानिक समुदाय महिला मंडळे यांचा सहभाग घेणे.
  • जिल्हा व तालुकास्तरावर व निम्न स्तरावर विविध संस्था व सेवा देणारे विभाग यांचा समन्वय घडवून आणणे.

योजनेच्या अटी व शर्ती

  • सर्व गटातील दारिद्र रेषेखालील (BPL) व दारिद्र्य रेषेवरील (APL) पांढरे रेशनकार्ड धारक कुटुंबातील 2 मुलींना लागू.
  • वडील महाराष्ट्र राज्याचे रहिवासी आवश्यक.
  • मुलीचे जन्म नोंदणी प्रमाणपत्र आवश्यक.
  • विम्याचा लाभ घेताना मुलीचे वय 18 पूर्ण असावे, ती अविवाहीत असावी व ती किमान 10 वी परिक्षा उत्तीर्ण असावी.
  • दुस-या प्रसूतीवेळेस जुळ्या मुली झाल्या तर दोन्ही मुली प्रकार 2 प्रमाणे पात्र
  • अनाथ मुलीस दत्तक घेतल्यास तिला प्रथम मुलगी मानून लाभ मिळेल परंतू दत्तक मुलीचे वय 0 ते 6 वर्ष वयोगटातील असावे.
  • बालगृहातील अनाथ मुलींना अनुज्ञेय
  • प्रकार 1 च्या लाभार्थींना 1 मुलींनंतर व प्रकार 2 च्या लाभार्थींना 2 अपत्यानंतर शस्त्रक्रिया करणे बंधनकारक
  • LIC कडून मिळणा-या 100000 पैकी 10000 मुलीच्या कौशल्य विकासावर खर्च करणे आवश्यक
  • टप्पा 2,3 व 4 मध्ये नमूद केलेले लाभ पोषण आहार किंवा वस्तूरुपात मिळतील.
  • जनधन योजनेअंतर्गत खाते असणा-यांना जनधनयोजना लाभ आपोआप मिळतील.
  • आधार योजनेला जोडण्यात येईल.
  • विहीत मुदतीपूर्वी मुलीचा विवाह/मृत्यू झाल्यास पालकांना लाभ देय नाही सदरचे पैसे शासनाकडे जमा होतील.
सातारा कराड वाई महाबळेश्वर जावली पाटण कोरेगांव खटाव फलटण खंडाळा माण