महिला व बाल विकास विभाग

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना जिल्हा कक्ष

प्रस्तावना

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजना ही देशात 2 ऑक्टोबर 1975 पासून सुरु झाली. सातारा जिल्ह्यात 1985 पासून योजना कार्यान्वित असून सध्या सर्व 11 तालुक्यात 18 प्रकल्पाद्वारे 4808 अंगणवाड्यांमधून योजनेच्या सेवा लाभार्थींना दिल्या जातात.

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजनेचे उद्देश्य

  • ० ते ६ वर्ष वयोगटातील बालकांच्या पोषण व आरोग्य विषयक स्थितीमध्ये सुधारणा घडवून आणणे.
  • बालकांच्या योग्य शारीरीक, मानसिक व सामाजिक विकासाचा पाया घालणे.
  • अर्भक मृत्यू , बालमत्यू कुपोषण व शाळा गळतीच्या प्रमाणात घट करणे.
  • बाल विकासाला प्रोत्साहन देण्यासाठी विविध विभागांमध्ये धोरण निश्चिती आणि कार्यक्रमाची अंमलबजावणी करणेसाठी प्रभावी समन्वय कायम ठेवणे.
  • योग्य पोषण आहार व आरोग्य शिक्षण याद्वारे बालकांचे सामान्य आरोग्य व पोषणासंबंधी काळजी घेण्यासाठी मातांना सक्षम बनविणे.

एबाविसे योजने अंतर्गत देण्यात येणा-या सेवांची माहिती

  • पूरक पोषण आहार
  • आरोग्य तपासणी
  • लसीकरण
  • संदर्भ सेवा
  • अनौपचारिक पूर्व प्राथमिक शिक्षण
  • आरोग्य व पोषण शिक्षण

एबाविसे योजने अंतर्गत लाभ देण्यात येणारे लाभार्थी

  • ० ते ६ महिने वयोगटातील बालके
  • ६ महिने ते ३ वर्ष वयोगटातील बालके
  • ३ वर्ष ते ६ वर्ष वयोगटातील बालके
  • गर्भवती व स्तनदा माता
  • किशोरवयीन मुली
  • १५- ४५ वयोगटातील अन्य महिला

लाभार्थी निहाय देण्यात येणा-या सेवांची माहिती

अ.क्र लाभार्थी प्रकार देण्यात येणारी सेवा
1 0 ते 6 महिने वयोगटातील बालके 1. लसीकरण
2. पूरक पोषण आहार.
3. आरोग्य तपासणी
4. संदर्भ सेवा
2 6 महिने ते 3 वर्ष वयोगटातील बालके 1. पूरक पोषण आहार.
2. लसीकरण
3. आरोग्य तपासणी
4. संदर्भ सेवा
3 3 वर्ष ते 6 वर्ष वयोगटातील बालके 1. पूरक पोषण आहार.
2. लसीकरण
3. आरोग्य तपासणी
4. संदर्भ सेवा
5. अनौपचारिक पूर्व प्राथमिक शिक्षण
4 गर्भवती व स्तनदा माता 1. आरोग्य तपासणी
2. लसीकरण
3. संदर्भ सेवा
4. पूरक पोषण आहार
5. पोषण व आरोग्य शिक्षण
5 11 ते 18 वयोगटातील किशोरवयीन मुली 1. पोषण व आरोग्य शिक्षण
2. अनौपचारिक शिक्षण
3. पूरक पोषण आहार
6 15 ते 45 वयोगटातील अन्य महिला 1. पोषण व आरोग्य शिक्षण

प्रकल्प निहाय कार्यरत अंगणवाड्या

सातारा जिल्ह्यात सध्या ३९३१ मोठ्या व ८७९ मिनी अंगणवाड्या कार्यरत आहेत.

अ.क्र प्रकल्प कार्यरत अंगणवाडी संख्या
मोठ्या मिनी
1 जावली 228 57
2 कोरेगाव 210 18
3 कोरेगाव 2 168 22
4 सातारा 304 33
5 सातारा 2 217 41
6 खंडाळा 203 22
7 म.श्वर 112 31
8 वाई 239 30
9 फलटण 207 40
10 फलटण 2 203 23
11 खटाव २०१ ५०
12 खटाव 2 186 51
13 माण 207 96
14 म्हसवड 112 28
15 कराड 356 43
16 कराड 1 284 33
17 पाटण 278 139
18 पाटण 2 216 122
एकूण 3931 877

एकात्मिक बाल विकास सेवा योजने अंतर्गत राबविण्यात येणा-या विविध योजना

पूरक पोषण आहार

पूरक पोषण आहार योजने अंतर्गत 6 म. ते 6 वर्ष वयोगटातील बालके , गरोदर व स्तनदा माता, किशोरी मुली यांना लाभ देण्यात येतो. पैकी 6 म. ते 3 वर्ष वयोगटातील बालके , गरोदर व स्तनदा माता, किशोरी मुली यांना स्थानिक स्तरावर बचत गटांमार्फत उत्पादित घरपोच आहार (Take Home Ration - THR) देण्यात येतो. 3 व. ते 6 व. वयोगटातील बालकांना अंगणवाडी मध्ये बचत गटाने तयार केलेला गरम ताजा आहार देण्यात येतो.

सदर योजने करीता 90 टक्के केंद्र शासनाचा व 10 टक्के राज्य शासनाचा निधी प्राप्त होतो

राजीव गांधी किशोरवयीन मुलींचे सक्षमीकरण (सबला) योजना

सबला योजने अंतर्गत किशोरवयीन मुलींना खालील उद्दिष्टांप्रमाणे लाभ देण्यात येतो. सबला योजनेकरीता 90 टक्के केंद्र शासनाचा व 10 टक्के राज्य शासनाचा निधी प्राप्त होतो.

  • ११ ते १८ वयोगटातील किशोरवयीन मुलींना किशोरवयीन मुलींचा विकास व सक्षमीकरण करणे.
  • किशोरवयीन मुलींचा पोषण व आरोग्य विषयक दर्जा सुधारणे.
  • आरोग्य, स्वच्छता ,पोषण,प्रजनन व लैंगिक आरोग्य,कुटुंब आणि बालकांची काळजी याबाबत जाणीव जागृती करणे.
  • किशोरवयीन मुलींची गृह कौशल्ये जीवन कौशल्ये आणि व्यवसाय कौशल्ये उंचावणे
  • शाळा गळती झालेल्या किशोरी मुलींना औपचारिक शिक्षण देऊन त्यांना मुख्य प्रवाहात आणणे.
  • किशोरवयीन मुलींना प्रचलित सार्वजनिक सेवा ,उदा.- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे , पोस्ट, बँक, पोलीस स्टेशन , इत्यादी बाबत माहिती पुरविणे , मार्गदर्शन करणे.

ग्राम बाल विकास केंद्र ( VCDC )

  • ग्राम बाल विकास केंद्र हे अंगणवाडी केंद्रात अंगणवाडी सेविकां व आरोग्य विभागामार्फत घेण्यात येते. सदर केंद्रामध्ये आहार व आरोग्य सेवा दिल्या जातात.
  • ग्राम बाल विकास केंद्राचा कालावधी ३० दिवसांचा असतो. त्यानंतर ग्राम बाल विकास केंद्रामध्ये दाखल बालकांच्या वृद्धीसनियंत्रणाचा पाठपुरावा अंगणवाडी सेविकांमार्फत एक वर्षापर्यंत केला जातो.
  • ग्राम बाल विकास केंद्रामध्ये ६ महिने ते ६ वर्ष वयोगटातील सॅम व मॅम श्रेणीतील बालकांना ३० दिवस दाखल करण्यात येते.
  • ग्राम बाल विकास केंद्रामध्ये सदर बालकांच्या मातांना आरोग्य व पोषण प्रशिक्षण दिले जाते.
  • सदर ग्राम बाल विकास केंद्रे लोकसहभागातून चालविली जात आहेत.

अंगणवाडी इमारत बांधकाम

  • अंगणवाडी इमारत बांधकामाकरीता डी.पी.सी., १३ वा वित्त आयोग, नाबार्ड मार्फत निधी उपलब्ध करून दिला जातो.
  • जानेवारी २०१४ पासून अंगणवाडी इमारत बांधकामासाठी खर्चाची मर्यादा र.रू. ६.०० लाख प्रति अंगणवाडी याप्रमाणे करण्यात आलेली आहे.

सुधारित माझी कन्या भाग्यश्री योजना

  • दि.1/1/2014 पासून महाराष्ट्र शासनामार्फत राबविण्यात येत असलेली सुकन्या योजना व दि. 1/4/2016 पासून राबविण्यात येत असलेली माझी कन्या भाग्यश्री या योजना दि.1/8/2017 पासून माझी कन्या भाग्यश्री सुधारित योजना या योजनेत विलीन करण्यात येत आहे.
  • सुकन्या योजना दि. 1/1/2014 पासून दारिद्रय रेषेखालील जन्मणाऱ्या प्रत्येक मुलीसाठी कुटूंबातील 2 अपत्यांपर्यंत लागू केली होती. तदनंतर सुकन्या योजना विलीन करून “माझी कन्या भाग्यश्री” ही योजना दि. 1/4/2016 पासून दारिद्रय रेषेखालील सर्व कुटूंबात जन्माला येणाऱ्या दोन अपत्य मुलींसाठी व दारिद्रय रेषेवरील कुटूंबात जन्माला येणाऱ्या परंतू 100000/- पर्यंत वार्षिक उत्पन्न असणाऱ्या कुटूंबातील 2 मुलींसाठी सूरु करण्यात आली होती.
  • दि.1/8/2017 पासून महिला व बाल विकास विभागाकडील शासन निर्णय दि. 1/8/2017 अन्वये “सूधारित माझी कन्या भाग्यश्री” हि योजना लागू करण्यात आली आहे. यामध्ये 100000/- लाख ऐवजी 750000/- पर्यंत वार्षिक उत्पन्न असणाऱ्या कुटूंबातील मुलींना लाभ देय राहील
  • लाभासाठी पात्रता खालीलप्रमाणे :
    • प्रकार 1 - एकुलती एक मुलगी आहे व मातेने कुटुंबनियोजन केले आहे.
    • प्रकार 2 -एक मुलगी आहे आणि मातेने/पित्याने दुस-या मुलीनंतर कुटुंब नियोजन शस्त्रक्रिया केलेली आहे अशा परिस्थितीत दि. 1/1/2014 नंतर जन्मणाऱ्या मुलींना प्रकार 2 चे लाभ देय आहेत
  • सुधारित माझी कन्या भाग्यश्री योजनेसाठी शर्ती/अटी खालीलप्रमाणे राहतील
    • वार्षिक उत्पन्न 7.50 लाख पर्यंत असणारी कुटूंबांना लाभ देय राहील. उत्पन्नाचा दाखला तहसिलदार यांचा आवश्यक राहील.
    • मुलीचे जन्म नोंदणी प्रमाणपत्र आवश्यक
    • माता/पित्याने कुटूंब नियोजन शस्त्रक्रिया केल्याचा दाखला जोडणे आवश्यक.
    • मुलीचे वडील महाराष्ट्र राज्याचे मुळ रहिवासी आवश्यक.
    • कुटूंबात पहिल्या दोन मुलींना लाभ देय मात्र तिसरे अपत्य जन्मल्यास योजनेचा लाभ अनूज्ञेय नसेल.
    • विहित मुदतीपूर्वी (वयाची 18 वर्ष पूर्ण होण्यापूर्वी) मुलीचा विवाह झाल्यास किंवा दहावी पूर्वी शाळेतून गळती झालेस किंवा 10 वी नापास झालेस या योजनेचा लाभ देय राहणार नाही.
    • योजनेच्या अधिक माहितीसाठी महिला व बाल विकास विभागाकडील शासन निर्णय दि. 1/8/2017 www.maharashtra.gov.in या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे

मातृत्व सहयोग योजना (MSY)

मा. पंतप्रधान भारत सरकार यांनी प्रधानमंत्री सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रमाची घोषणा केली असून सदर कार्यक्रमांतर्गत प्रत्येक महिन्याच्या निश्चित तारखेला सर्व गरेादर महिलांना व्यापक व गुणवत्तायुक्त प्रसुतीपूर्व देखभाल देण्याची सुविधा सुनिश्चित करण्यात आलेली आहे. सदर योजना 1 जानेवारी 2017 पासून लागु करण्यात आली आहे

  • मातृत्व सहयोग योजनेचा लाभ घेण्यासाठी गरोदर व स्तनदा माता यांनी अंगणवाडी केंद्रात नाव नोंदणी करणे आवश्यक राहील
  • गरोदर स्तनदा मातेचे वय 19 वर्षापेक्षा जास्त असावे.
  • गरोदर स्तनदा मातेचे आधार कार्ड आवश्यक राहील.
    हि योजना फक्त पहिल्या जिवंत अपत्यासाठी लागू राहिल
  • सदर योजना शासकिय कर्मचारी/सार्वजनिक उपक्रमांतर्गत कार्यरत कर्मचांऱ्यांना लागू होणार नाही.

सदर योजनेचा लाभ तीन टप्प्यात देय राहील.

  • योजनेमार्फत लाभार्थीची नोंदणी गर्भधारणा झाल्यापासून व तात्काळ अंगणवाडी केंद्रात केल्यास 1000/- रु. पहिला हप्ता देय राहील.
  • गर्भधारणेच्या सहा महिन्यानंतर किमान एकदा आरोग्य तपासणी झाल्यास र.रु. 2000/- दुसरा हप्ता देय राहिल.
  • बाळाच्या जन्माची नोंदणी व त्याचे सहा महिन्यापर्यंतचे BCG, OPV, DPT व Hepatitis B लसीकरण पुर्ण झाल्यानंतर र.रू. 2000/- तिसरा हप्ता देय राहिल.
eXTReMe Tracker
सातारा कराड वाई महाबळेश्वर जावली पाटण कोरेगांव खटाव फलटण खंडाळा माण