स्वच्छ भारत मिशन (ग्रामीण)



पार्श्वभूमी

पिण्याच्या पाण्याची पर्याप्त उपलब्धता आणि स्वच्छतेच्या योग्य पध्दतीवर वैयक्तिक आरोग्य आणि स्वच्छता मोठया प्रमाणावर अवलंबून असते म्हणून पाणी, स्वच्छता आणि आरोग्य यामध्ये एक परस्पर संबंध आहे. पिण्यासाठी असुरक्षित पाण्याचा वापर, चुकीच्या पध्दतीने मलमुत्राची विल्हेवाट, वातावरणातील अस्वच्छता, वैयक्तिक आणि खादयपदार्थाच्या स्वच्छतेचा अभाव ही विकसनशील देशातील अनेक रोगांची मुख्य कारणे आहेत. भारतही याला अपवाद नाही. ग्रामीण भागातील लोकांचे जीवनमान सुधारण्याच्य आणि महिलांना आत्मसन्मान मिळवून देण्याच्या हेतूने १९८६ साली सरकारने केंद्रीय ग्रामीण स्वच्छता कार्यक्रमाची (CRSP) सुरुवात केली.

स्वच्छतेच्या संकल्पनेचा विस्तार करुन त्यात वैयक्तिक स्वच्छता, घराची स्वच्छता, पिण्यायोग्य शुध्द पाणी, केर- कच­याची विल्हेवाट, मलमूत्राची विल्हेवाट आणि सांडपाण्याची विल्हेवाट इत्यादी गोष्टींचा समावेश करण्यात आला. स्वच्छतेच्या या विस्तारीत संकल्पनेसह केंद्रीय ग्रामीण स्वच्छता कार्यक्रम (CRSP) चे रुपांतर १९९९ मध्ये मागणी आधारीत दृष्टीकोनासह संपूर्ण स्वच्छता अभियान (TSC) असे झाले. ग्रामीण लोकांमध्ये याबद्दलची जागृती आणि स्वच्छतेच्या सोयीबद्दलची मागणी निर्माण व्हावी यासाठी सुधारित दृष्टिकोनात माहिती, शिक्षण आणि संवाद (IEC), मनुष्यबळ विकास, क्षमता विकास उपक्रम यावर भर देण्यात आला होता. यामुळे आपल्या आर्थिक स्थितीप्रमाणे योग्य त्या पर्यायांची व निधी वाटप यंत्रणेची निवडीची लोकांची क्षमता वाढली. या कार्यक्रमाची लोकपुरस्कृत आणि लोककेंद्रीत पुढाकारावर लक्ष ठेवून अंमलबजावणी करण्यात आली. वैयक्तिक घरगुती शौचालय बांधून वापरण्यासाठी दारिद्रयरेषेखालील लोकांना आर्थिक प्रोत्साहनपर निधी देण्यात आला.

घनकचरा आणि सांडपाणी व्यवस्थापनांतर्गत उपक्रम घेण्याव्यतिरिक्त शालेय स्वच्छतागृह, अंगणवाडी शौचालये आणि सार्वजनिक स्वच्छता संकुले बांधण्यासाठीही सहाय्य पुरविण्यात आले.

संपूर्ण स्वच्छता अभियानाला नवी उभारी देण्यासाठी भारत सरकारने निर्मलग्राम पुरस्कार (NGP) सुरु केला. या पुरस्काराच्या माध्यमातून संपूर्ण स्वच्छतेसाठी झालेल्या प्रयत्नांची आणि फलितांची दखल घेतली गेली. निर्मल ग्राम पुरस्काराला प्रचंड लोकप्रियता मिळाली आणि निर्मल दर्जा मिळविण्यासाठी समाजात एक मोठी चळवळ सुरु करण्याचे श्रेय या पुरस्काराकडे गेले. निर्मलग्राम पुरस्काराच्या माध्यमातून ग्रामीण क्षेत्रातील स्वच्छतेची व्याप्ती वाढविण्यास मोठी मदत झाली.

निर्मल ग्राम पुरस्काराच्या यशाने प्रोत्साहित होऊन संपूर्ण स्वच्छता अभियानाचे निर्मल भारत अभियान असे नामांतर करण्यात आले. तसेच दारिद्रय रेषेबरोबर दारिद्रय रेषेवरील कुटूंबांनाही शौचालयाचे प्रोत्साहन अनुदान देण्यास सुरुवात झाली. त्याच बरोबर महात्मा गांधी रोजगार हमी योजनेतून वैयक्तिक शौचालयासाठी रु.५४२०/- देण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

सुधारित धोरण आणि पर्याप्तेच्या माध्यमातून ग्रामीण समाजाला पूर्णपणे सामावून घेण्यासाठी मा.पंतप्रधान यांनी २ ऑक्टोबर २०१४ पासून स्वच्छ भारत मिशन राबविण्यास सुरुवात केली. यामध्ये महात्मा गांधीजींच्या १५० व्या जयंती निमित्त २ ऑक्टोबर २०१९ मध्ये संपूर्ण भारत स्वच्छ करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले. यासाठी घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापनासह हागणदारीमुक्तीचा कार्यक्रम जुन्या उणिवा दूर करुन प्रभावीपणे राबविण्याचा निर्णय घेण्यात आला.

स्वच्छ भारत मिशन उद्दिष्ट :

  • स्वच्छता, आरोग्यदायी सवयी व हागणदारी मुक्तीव्दारे ग्रामीण क्षेत्रातील सर्वसाधारण जीवनमानात सुधारणा घडवून आणणे.
  • ग्रामीण भागातील स्वच्छतेच्या व्याप्तीची गती वाढवून 2 ऑक्टोबर 2019 पर्यंत स्वच्छ भारतचे स्वप्न साकार करणे.
  • शाश्वत स्वच्छतेच्या साधनांचा प्रसार करणा­या पंचायतराज संस्था आणि सामाजिक गटांना जाणीव जागृती व आरोग्य शिक्षण याव्दारे प्रेरित करणे.
  • पर्यावरणाच्या दृष्टीने सुरक्षित कायमस्वरुपी स्वच्छतेसाठी स्वस्त आणि योग्य तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देणे.
  • ग्रामीण भागात सार्वत्रिक स्वच्छता राखण्यासाठी लोकांचे व्यवस्थापन असलेल्या आणि घनकचरा व सांडपाण्याच्या विल्हेवाटीला प्राधान्य देणा­या पर्यावरणास अनुकूल स्वच्छतेच्या पध्दती विकसित करणे.

स्वच्छ भारत मिशनचे घटक :

1) माहिती शिक्षण, संवाद व क्षमता बांधणी उपक्रम :

स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत माहिती शिक्षण संवाद व क्षमता बांधणी उपक्रम हा मुलभूत घटक असून लोकांच्या मानसिकतेमध्येय बदल घडवून आणून वैयक्तिक शौचालय व घनकचरा सांडपाणी व्यवस्थापनाच्या कामास चालना देणे हा हेतू आहे. शौचालय बांधणे व शौचालयाचा नियमित वापर करावा यासाठी गृहभेट व वर्तणूक बदल उपक्रमाव्दारे लोकांचे मनपरिवर्तन घडविणे. त्याचबरोबर ग्रामपंचायत, पंचायत समिती व जिल्हा परिषद स्तरावर माहिती शिक्षण संवादाच्या विविध उपक्रमांव्दारे लोकांचे प्रबोधन करण्यात यावे. तसेच स्वच्छ भारत मिशनची प्रभावी अंमलबजावणी होण्यासाठी ग्रामपंचायतस्तर ते जिल्हा स्तरावरील लोकप्रतिनिधी व अधिकारी व कर्मचारी यांचेसाठी प्रशिक्षणे आयोजित करुन त्यांची स्वच्छता व पाणी विषयक ज्ञान कौशल्य व दृष्टिकोनात बदल घडवून आणणे हा हेतु आहे.

2) वैयक्तिक शौचालय बांधकाम :

कुटुंबांसाठी बांधण्यात आलेले शौचालय 4 भिंती, दरवाजा व छतासह पूर्णपणे बांधकाम केलेले असेल. तसेच शौचालयासोबत वापरासाठी पाण्याची व हात धुण्याची सुविधा असेल. सर्व ग्रामीण कुटुंबांना या अंतर्गत समाविष्ट करणे हे या कार्यक्रमांचे उद्दिष्ट आहे. या योजने अंतर्गत दिला जाणारा प्रोत्साहन अनुदान ग्रामपंचायत स्तरावरील खालील कुटूंबांना देय असेल.

1) दारिद्रय रेषेखालील सर्व कुटूंबे

2) दारिद्रय रेषेवरील अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती, लहान व सिमांतिक शेतकरी, घर असलेले भूमिहिन मजूर, शारिरिक दृष्टया अपंग व महिला कुटुंबप्रमुख असलेली कुटुंबे.

  • वैयक्तिक शौचालयासाठी प्रोत्साहन अनुदान एकुण र.रु.१२०००/- देय आहे.
  • ज्या कुटुंबाचा समावेश स्वच्छ भारत मिशनच्या बेसलाईन यादीमध्ये नाही त्या कुटुंबाना महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेतुन र.रु.१२०००/- चा लाभ देता येईल.
  • इंदिरा आवास योजनेच्या किंवा राज्याच्या कोणत्याही ग्रामीण गृहनिर्माण योजने अंतर्गत बांधलेल्या घरातील ज्या कुटुंबांकडे शौचालय नाही त्यांनी स्वच्छता सुविधा निर्माण केल्यास ते स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत मिळणा­या प्रोत्साहन अनुदानास पात्र राहतील.
  • दारिद्रय रेषेवरील जी कुटुंबे वरील प्रोत्साहनपर अनुदान मिळण्यास पात्र नसतील त्यांनी स्वप्रेरणेतून आपल्या घरात शौचालय बांधण्याचे काम हाती घ्यावयाचे आहे.
  • ग्रामीण भागात बादलीचा वापर असलेले शौचालय बांधण्याची परवानगी नाही. तसेच मानवाव्दारे मैला वाहतूक करणे, कायदयाने गुन्हा असल्याने अशा शौचालयाचे तात्काळ स्वच्छता शौचालयात रुपांतर करण्यात यावे.

3) सार्वजनिक शौचालये :

सार्वजनिक शौचालये हा स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत एक घटक आहे. योग्य संख्येत शौचालये, स्नानगृहे, कपडे धुण्यासाठीच्या जागा, वॉशबेसिन असलेली संकुले, गावातील सगळयांना मान्य असतील आणि सहज वापरता येतील अशा जागी उभारता येतील. सामान्यपणे कुटुंबांना शौचालय बांधणेसाठी जागा उपलब्ध नसेल आणि कुटुंबांनी सार्वजनिक शौचालयांची संचालन आणि देखभाल दुरुस्तीची जबाबदारी स्वीकारली तरच सार्वजनिक शौचालयाचे बांधकाम करावे. सार्वजनिक शौचालये मोठया ग्रामपंचायती, बाजारपेठेची गावे, सार्वजनिक ठिकाणी, तरंगती लोकसंख्या, यात्रा स्थळ, अशा ठिकाणी सार्वजनिक शौचालये उभारण्यात यावीत. एका सार्वजनिक स्वच्छता संकुलासाठी रु.2 लाखापर्यंतचा कमाल खर्च प्रस्तावित करण्यात आला आहे. यासाठीचा केंद्रहिस्सा 60 टक्के राज्य हिस्सा 40 टक्के राहिल. नवीन धोरनानुसार वैयक्तीक शौचालयावर भर देण्यात आला आहे त्यामुळे सार्वजनिक शौचालयांना स्थगिती देण्यात आली आहे.

4) घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन :

घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापनांतर्गत कंपोस्ट खड्डे, गांडूळ खत निर्मिती, बायोगॅस प्रकल्प, कुटुंबांकडील कचरा गोळा करणे, वेगळा करणे त्याचा पुर्नवापर व विक्री आणि त्यांचे व्यवस्थापन करणे व सांडपाणी व्यवस्थापणा अंतर्गत कमी खर्चाचे जलनि:सारण,सार्वजनिक शोषखड्डे, सार्वजनिक पाझरखड्डे, शोषनाली/ खड्डे, स्थिरीकरण तळे, गावातील सांडपाण्याचा पुर्नवापर असे उपक्रम राबविता येतील. यासाठी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना या योजनेची सांगड घालता येईल.

मानवी मलमूत्र व्यवस्थापन

मानव मनलमत्र व्यवस्थापन ही देशापुढील आरोग्याच्या व स्वच्छतेच्या दृष्टीने एक महत्वपूर्ण समस्या आहे. जवळजवळ 60% आजार केवळ मानवी मलमूत्रामुळे होणा-या माती व पाण्याच्या प्रदूषणामुळे मोठया प्रमाणावर आजार पसरतात. साहजिकच मानवी मलमूत्राद्वारे होणारे हे प्रदूषण टाळणे महत्वाचे आहे. ग्रामीण परिसरामध्ये पारंपारीक मलनि:स्सारण पद्धती, त्याकरीता होणारी मोठी भंाडवली गुंतवणूक, न परवडणारी देखभाल, व्यवस्थापन खर्च, पाण्याचा अपुरा पुरवठा, विखुरलेल्या वस्त्या व गावे इ. मुळे शक्य होत नाही. पारंपारीक वागणूक पद्धती, तंत्रज्ञानाबद्दल अपुरी माहीती आणि काही अंशी आर्थिक परिस्थितीमुळे उघड्यावर मल विसर्जन मोठया प्रमाणावर केले जाते. याव्दारे जमीन आणि पाणी यांचे प्रदूषण सातत्याने होत रहाते. यामधून जमीन, पाणी इत्यादीमध्ये मिसळलेले रोगजंतू पाणी, धूळ, प्राणी, माशी यासारखे कीटक, अस्वच्छ हात इत्यादीद्वारे माणसाच्या खाद्य पदार्थांपर्यंत पोहोचतात व त्यांना रोगबाधा होते. हगवण, जंत, कावीळ, टायफॉईड (विषमज्वर), पोलीओ, कॉलरा इत्यादी रोग केवळ विष्ठेद्वारा होणा-या प्रदूषणातून पसरतात. विष्ठेद्वारा पसरणा-या रोगांमुळे देशात सुमारे दहा लाख मृत्यू होतात. शिवाय होणारे आर्थिक नुकसान वेगळेच. अशा परिस्थितीमध्ये विष्ठेचे योग्य व्यवस्थापन करण्यासाठी शौचालयांचे बांधकाम करणे व वापरणे अगत्याचे आहे. यामुळे आरोग्याच्या दृष्टीने महत्वाचे रोगमुक्ती, प्रसन्न वातावरण व स्वच्छ परिसर हे फायदे होतील. त्याबरोबरच संकोचमुक्ती, शरीर स्वास्थ्यामुळे होणारी उत्पन्न वृद्धि मिळणा-या खतामुळे शेतातील उत्पन्नवृद्धी इत्यादी सामाजिक व कौटुंबिक फायदे आहेतच. शौचालय बांधताना, तो कोणत्या प्रकारचा बांधावा, या बाबत ब-याचदा स्पष्टता नसते. यासाठी शौचालय बांधताना कोणत्या बाबींकडे किमान लक्ष दयावे याबाबतची तांत्रीक निकष आणि शौचालयाचे विविध पर्याय या बाबतची माहिती खाली देण्यात आली आहे.


मानवी मलमूत्र व्यवस्थापन

गावपातळीवर शौचालयांचे बांधकाम करण्यासाठीचे तांत्रिक निकष खालील प्रमाणे आहेत.

  • बांधकामाच्या दृष्टीने सोपे
  • वापरण्याच्या दृष्टीने सुलभ
  • कमी खर्चाचे व आर्थिक दृष्ट्या परवडणारे
  • देखभाल दुरूस्तीच्या दृष्टीने सोपे
  • पर्यावरणाशी संतुलन ठेवणारे
  • अंतिम उत्पादन पुनर्वापर करण्यायोग्य असावे
  • रोगप्रतिबंधक असावा

वरील निकषांची पूर्तता करणारी आज गावपातळीवर शौचालयांचे बांधकाम करण्यासाठी शौचालयांचे विविध पर्याय उपलब्ध आहेत. त्याची माहिती खाली दिली आहे.

  • दोन पाझर खड्ड्यांचे शौचालय
  • सेप्टीक टँक पद्धतीचे शौचालय
  • काम्पोस्ट किंवा इकोसॅन पद्धतीचे शौचालय
  • बायोगॅस पद्धतीचे शौचालय
    राज्यातील परिस्थितीचा विचार करता लोकांमध्ये वरीलपैकी दोन प्रकारच्या शैाचालयांचे बांधकाम करण्याचा कल दिसून येतो. यामध्ये 1) दोन शोष खड्ड्यांचा शौचालय आणि 2) सेप्टीक टँक पध्दतीचा शौचालय. या विषयीची तपशीलवार माहिती खालील भागात देण्यात आलेली आहे. वरील दोन प्रकारच्या शौचालयाच्या बांधकामामध्ये दोन प्रमुख भाग येतात.
  • शौचालय बैठक, विष्ठा वाहून नेण्याची व्यवस्था आणि विष्ठेचे अंतिम व्यवस्थापन
  • संडास घर
    शौचालयातील बैठक, विष्ठा वाहून नेण्याची व्यवस्था आणि विष्ठेचे अंतिम व्यवस्थापन हे भाग अत्यंत मह्त्वाचे असून विष्ठेच्या अंतिम व्यवस्थेसाठी खबरदारी घेतली नसेल तर ते आरोग्यप्रद शौचालय होणार नाही. संडासघर हे केवळ आडोशासाठी बांधायचे असून हे बांधकाम आर्थिक कुवतीनुसार कच्चे/पक्के बांधता येते.

1. दोन शोष खड्ड्यांचे शौचालय

तंत्रज्ञानातील मुख्य घटक आणि प्रक्रिया

या तंत्रज्ञानामध्ये तीन प्रमुख घटक आहेत

1. दोन शोष खड्डे - यामध्ये विष्ठेचे विघटन किंवा कुजण्याची प्रक्रिया होते.

2. शौचालयाची बैठक आणि विष्ठा वाहून नेण्याची व्यवस्था - बैठक व्यवस्थेमध्ये शौचालयातील मलपात्र आणि जलबंध पात्र यांचा समावेश होतो. तसेच विष्ठा खड्ड्यांपर्यत वाहून नेण्यासाठी निरीक्षण कुंडी आणि इंग्रजीतील ‘ज्ञ्’ आकाराप्रमाणे बसवण्यात येणारे पाईप्स यांचा समावेश होतो.

3. संडास घर - शौचाला बसणा्य­या व्यक्तिला पुरेसा आडोसा मिळण्याच्या दृष्टीने संडास घर बांधण्यात येते. यामध्ये भिंती, छप्पर आणि दरवाजा यांचा प्रामुख्याने समावेश होतो. विष्ठेचे विघटन प्रामुख्याने पाझर खड्ड्यामध्ये होते. विष्ठा पाण्याच्या सहाय्याने खड्ड्यापर्यंत वाहून नेली जाते. प्रक्रियेमधून तयार होणारे पाणी आणि वायू खड्ड्याभोवतीच्या मातीमध्ये शोषून घेतले जाते. यामुळे विष्ठा कोरडी होते आणि ऑक्सीजनच्या सानिध्यात वाढणा­या जीवाणूंच्या सहाय्याने विष्ठेचे विघटन होते.

तंत्रज्ञानाची उपयुक्तता (वैयक्तिक सामुदायिक पातळी)

शोष खडडयाचे तंत्रज्ञान हे प्रामुख्याने वैयक्तिक पातळीवर घरगुती वापरासाठी उपयोगी ठरते. सार्वजनिक पातळीवर या शौचालयाचा उपयोग करताना खड्ड्यांच्या आकारमानामध्ये आवश्यकतेनुसार बदल करणे महत्वाचे आहे. साधारणपणे या प्रकारचे शौचालय 8-10 माणसांच्यासाठी पुरेसे आहे. एका वेळी एक खड्डा वापरल्यास साधारणपणे वरील माणसांसाठी एक खड्डा कमीत कमी 7 वर्षे चालतो कारण एका माणसाच्या विष्ठे पासून प्रति वर्ष सुमारे 1 घनफूट खत तयार होते.

1.3 तंत्रज्ञानाचे प्रत्यक्ष बांधकाम

शोष खड्ड्यांचे बांधकाम -

खड्ड्यांचे बांधकाम वीटांची वर्तुळाकार रचना करून करण्यात येते. वीटांची वर्तुळाकार मांडणी करताना एकाआड थरांमध्ये साधारणपणे 2 इंच रूंदीची 6 ते 7 भोके ठेवण्यात येतात. या भोकांमुळे खड्ड्यात जाणारे पाणी आणि वायू मातीत शोषून घेण्याची प्रक्रिया सहज होते. खडड्यांच्या बांधकामातील वरील एक फूटाच्या थरांमध्ये भोके ठेऊ नयेत कारण यामुळे पावसाळ्याच्या वेळी बाहेरील पाणी किंवा माती आत जाऊ शकते. त्याचप्रमाणे आतील वायूदेखील बाहेर येऊ शकतात. खड्ड्याच्या तळाला सिमेंट काँक्रीट टाकले जात नाही तसेच बाजूलाही सिमेंट काँक्रीटचा गिलावा केला जात नाही. खड्ड्यांचे बांधकाम पूर्ण झाल्यानंतर खड्ड्यांवर आर.सी.सी. झाकण किंवा शहाबाद फरशी टाकून खड्डा बंद करण्यात येतो. विष्ठेच्या विघटनासाठी खड्ड्यांचा आलटून पालटून उपयोग करावा लागतो.


शोष  खड्ड्यांचे बांधकाम

शौचालयाची बैठक आणि विष्ठा वाहून नेण्याची व्यवस्था -

शौचालय बैठकीच्या मधोमध आणि मागील भिंती पासून 7-8 इंच अंतर सोडून मलपात्र आणि जलबंध पात्र बसविण्यात येते. कमी पाण्यामध्ये (1.5 ते 2 लीटर) शौचालयाचा वापर करता यावा यासाठी जास्त उतार असणारे मलपात्र आणि जलबंध पात्र (वॉटर सिल) वापरण्यात येते. बैठकीला जोडून ज्या ठिकाणी जलबंध पात्राचा (वॉटर सिल) पाईप बाहेर येतो त्याठिकाणी 1 फूट लांब आणि 1 फूट रूंद आकाराची निरीक्षण कुंडी बांधण्यात येते. निरीक्षण कुंडीमध्ये मलपात्राकडून विष्ठा वाहून आणणारा पाईप एका बाजूने येतो तर दुस्य­या बाजूला 4 इंच व्यासाचे दोन पाईप आवश्यक त्या लांबीनुसार "ज्ञ्" आकारामध्ये बसविण्यात येतात. या पाईपच्या माध्यमातून विष्ठा खड्ड्या कडे वाहून नेली जाते. एकावेळी एकच खड्डा वापरता यावा यासाठी निरीक्षण कुंडीमधून जो खड्डा वापरायचा नसेल त्या खड्ड्याकडे जाणा्य­या पाईपचे तोंड बंद करून ठेवावे.

संडास घर

संडास घराचे बांधकाम आर्थिक कुवत आणि सोयीप्रमाणे बांधता येऊ शकते. यामध्ये विटांचे बांधकाम, सिंमेट काँक्रीट चे संडास घर बांधता येऊ शकेल.

1.4 साधन सामग्रीची आवश्यकता

दोन खड्ड्यांचे शौचालय बांधण्यासाठी विटा, सिमेंट, वाळू, मलपात्र, जलबंध पात्र, खड्डे व निरीक्षण कुंडीसाठी झाकणे आणि पाईप्स हे साहित्य उपलब्ध असणे गरजेचे आहे. तसेच संडास घरासाठी ठरविलेल्या प्रकाराच्या आवश्यकतेनुसार लागणारे साहित्य उपलब्ध करावे लागेल.तसेच खोदकामासाठी कुदळ, फावडे, टिकाव आणि घमेली व बांधकाम अवजारे यासारख्या साहित्याची आवश्यकता असते. बांधकामासाठी किमान एक प्रशिक्षित गवंडी आणि इतर दोन अकुशल कामगार असल्यास साधारण तीन दिवसांमध्ये बांधकाम व्यवस्थित पूर्ण करणे शक्य होते.

1.5 अंदाजित खर्च भांडवली गुंतवणूक

बांधकामासाठी अंदाजे रू. 12,000 ते 15,000 खर्च येतो. देखभाल आणि दुरूस्तीसाठी विशेष खर्चाची आवश्यकता नाही. एक खड्डा बंद करून दुसरा वापरात ठेवणे, वेळोवेळी खड्डा उपसणे या देखभाल आणि दुरूस्तीच्या दृष्टीने महत्वाच्या बाबी आहेत. या सर्व बाबी घरच्या घरी करता येऊ शकतात. फक्त या कामांसाठी घरातील दोन व्यकिं्तचा साधारणपणे 1 दिवसांचा वेळ अपेक्षित आहे.

दोन शोषखड्डयांच्या शौचालय बांधकामाचे गुण :

1) हा स्वस्त आहे.सेप्टीक संडासच्या तुलनेत याला निम्याहूनही कमी खर्च येतो.

2) याला पाणी कमी लागते.

3) याला तुलनेने जागाही कमी लागते.

4) यापासून रोगराई पसरत नाही.

5) याला दुर्गंधी येत नाही.

6) यापासून उत्तम खत मिळते.

शौषखडयांचे शौचालय बांधताना लक्षात ठेवण्याचे मुद्दे :

1) तळाच्या थरातील काँक्रीट फक्त भिंतीखालीच टाकावे. मधला भाग मोकळा सोडा.

2) एका आड एका थरात खोपे सोडा. खोप्यांची संख्या व आकार वाजवीपेक्षा जास्त किंवा कमी करु नका.

3) पाईपचा व्यास 4 इंच ठेवा.

4) पाईप भिंतीच्या आत 6 इंच यायला हवी.

5) पाईपला एका फुटास दिड ते दोन इंच याप्रमाणात उतार दया.

6) चेंबरच्या तळाला सलग उतार दया. त्यात खटकी नको.

7) चेंबरमध्ये वाय आकाराची सुबक खोबण करा व तिला उत्तम घोटाई करा.

8) 20 मि.मि.वॉटर सील असलेला ट्रॅप, (कोंबडा) व 25 ते 30 अंशाचा उतार असलेले 20 इंची मलपात्र वापरा.

9) वॉटरसील ट्रॅप व मलपात्र लेवलमध्ये बसावा.

10) मलपात्र व मागील भिंत यात कमीतकमी 8 इंच अंतर ठेवा.

11) या शौचालयाला व्हेंट पाईप (गॅस पाईप) बसवू नका.

12) टाक्यांवर ढापे बसविण्यापूर्वी तळ, खोपे, पाईप, चेंबर इत्यादी सर्व साफ करा, कोठेही पडलेला माल राहू देवू नका.

13) ढाप्यांमधील फटी व्यवस्थित बुजवा.

14) ढाप्यांवर 9 ते 10 इंच मातीचा भराव टाका.

15) चेंबरवर झाकण बसविण्यापूर्वी वीट लावून एक पाईप बंद करा.

सेप्टिक टँक शौचालय :

या तंत्रज्ञानामध्ये विष्ठेचे विघटन घडवून आणण्यासाठी सिमेंट काँक्रिटमध्ये टाकीचे बांधकाम करण्यात येते. या टाकीलाच सेप्टिक टँक असे म्हणतात. या तंत्रज्ञानामध्ये हवेशिवाय वाढणा्य­या जिवाणूंच्या मदतीने विष्ठेचे विघटन घडवून आणले जाते.

शौचालयाची बैठक आणि विष्ठा वाहून नेण्याची व्यवस्था - पाझर खड्ड्यांच्या शौचालयाप्रमाणेच या शौचालयामध्ये ही शौचालयाची बैठक आणि त्यामध्ये मलपात्र बसविले जाते. विष्ठेपर्यंत किटक पोहचू नयेत आणि विष्ठेच्या विघटनादरम्यान संडासघरामध्ये दुर्गंधी पस डिग्री नये या दृष्टीने जलबंध पात्र (वॉटर सील) बसविण्यात येते.

संडास घर - सेप्टीक टँक पद्धतीमध्ये शौचालयाची बैठक आणि संडास घराचे बांधकाम हे साधारण पणे दोन खड्ड्यांच्या शौचालया प्रमाणेच केले जाते. परंतू सेप्टीक टँक टाकीचे बांधकाम योग्य पद्धतीने करणे ही यातील अतिशय महत्वाची बाजू आहे.

टाकीचे आकारमान टाकीचे एकूण घनफळ उ टाकीमध्ये दरदिवशी येणारे पाणी ज्र् द्रव धारणा काळ (45 दिवस) टाकीमध्ये दोन किंवा तीन कप्पे केले जातात. तीन कप्पे केले असता सर्व कप्पे सारख्या आकाराचे असावेत. तर दोनच कप्पे करावयाचे असल्यास पहिला कप्पा मोठा म्हणजे एकूण लांबीच्या 2/3 व दुसरा कप्पा लहान म्हणजे एकूण लांबीच्या 1/3 असावा. पहिल्या कप्प्यातील पाणी दुस­या कप्प्यात आणि पुढे जाण्यासाठी भिंतीमध्ये जागा ठेवण्यात येते. टाकीमध्ये येणारे मल पदार्थ साधारणपणे तीन भागात विभागले जातात. हलके पदार्थ हे वरच्या 1/3 भागामध्ये, जड पदार्थ खालच्या 1/3 भागात आणि कमीत कमी घन पदार्थ असणारे पाणी मधल्या 1/3 भागामध्ये तरंगतात. या रचनेला अनुसरून दोनही कप्प्यांमध्ये ठेवला जाणारा जोड हा मधल्या 1/3 भागामध्ये ठेवणे आवश्यक आहे. पहिल्या व दुस्य­या कप्प्यांमध्ये पाणी सरकण्यासाठी ठेवण्यात येणारा जोड एकूण पाण्याच्या उंचीच्या तळातून 40% उंचीवर तर दुस्य­या व तिस्य­या कप्प्यांमध्ये पाणी सरकण्यासाठी ठेवण्यात येणारा जोड एकूण पाण्याच्या उंचीच्या वरपासून 40% उंचीवर ठेवण्यात येते. यामुळे कमीत कमी घन पदार्थ असणारे पाणी पुढे सरकत राहते आणि तळाशी साठून राहणा­या घन पदार्थांची विघटन प्रक्रियाही व्यवस्थित चालू राहते. (आकृतीत दर्शविल्याप्रमाणे) सेप्टीक टँकमध्ये विष्ठेचे विघटन हवेच्या सान्निध्या शिवाय राहू शकणा­या जीवाणूंच्या माध्यमातून होते. यामुळे या प्रकारातही मिथेन आणि अन्य गॅस तयार होतात. परंतू या प्रकारात तयार होणारे गॅस हे सेप्टीक टँक वर बसविण्यात येणा­या व्हेंट पाईपच्या मदतीने हवेमध्ये सोडले जातात. हे गॅस हवेसाठी घातक असल्यामुळे या प्रकारचे गॅस हवेत सोडणे पर्यावरणाच्या दृष्टीने सुरक्षित नाही. सेप्टीक टँक मधून बाहेर पडणा्य­या पाण्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी सोक अवे सिस्टिम किंवा पाझर खड्ड्याचे बांघकाम करणे गरजेचे आहे.


सेप्टिक टँक शौचालय

2.5 अंदाजित खर्च

साधारणपणे 1 घनमीटर आकाराच्या सेप्टीक टँकचे बांधकाम करण्यासाठी येणारा अंदाजे खर्च डिग्री 25,000 इतका आहे. सेप्टीक टँकच्या देखभाल दुरूस्तीमध्ये विशिष्ठ कालावधी नंतर गाळ उपसणे यापलीकडे विशेष खर्च नाही. सेप्टीक टँकच्या स्वच्छतेसाठी पंपाचा वापर केला जातो. ग्राम पंचायत किंवा जवळची नगर परिषद यांचे कडून पंप उपलब्ध करून घ्यावे लागतात. अशा प्रकारे पंपाने सेप्टीक टँकची स्वच्छता करण्यासाठी अंदाजे खर्च रू. 2,000 ते 3,000 आहे.

घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन :

घनकचरा :

कोणत्याही मानवी समुदायात घरगुती, सार्वजनिक व व्यापारी कामकाजामधून घनपदार्थ निरुपयोगी म्हणून बाजूला काढले जातात. प्रत्यक्षात ते पदार्थ उपयोगी असले तरी त्या वेळच्या विशिष्ट कामानंतर ते निरुपयोगी ठरतात. असे पदार्थ म्हणजेच घनकचरा.

घनकच­याचे वर्गीकरण :-

घनकचरा त्याच्या व्यवस्थापन पध्दतीच्या संदर्भानुसार चार प्रकारांत विभागता येतो.

अ) सेंद्रीय कचरा (जैविक विघटन योग्य).

आ) असेंद्रीय कचरा (जैविक विघटनास अयोग्य).

इ) धूळ, माती, खडी, इत्यादी.

ई) धोकादायक कचरा.

सेंद्रिय कच­याचे व्यवस्थापन :-

सेंद्रिय कचरा सर्वसाधारणपणे मोठया प्रमाणात ओल्या स्वरुपात असतो. यात प्रामुख्याने स्वंयपाक घरातील शिळे खरकटे अन्न, टाकाऊ भाज्या, मासे, मांस, बाजारातील टाकाऊ भाजीपाला, पालापाचोळा, झाडांच्या फांदया, कागद इत्यादी पदार्थाचा समावेश असतो.

निसर्गामध्ये सेंद्रिय पदार्थाचे विघटन व पाचन नैसर्गिकरित्या (Bacteria and Fungi) मार्फत चालू असते. मात्र माणसांची एकत्रित वस्ती झाल्यामुळे अशा वस्तीतील सेंद्रिय कच­याच्या व्यवस्थापनासाठी आपल्याला जाणीवपूर्वक व्यवस्था करावी लागते. भारतातील हवामान व वातावरण परिस्थितीत नैसर्गिकरित्या सेंद्रिय कच­यावर प्रक्रिया करणे सोईचे व फायदेशीर ठरते. थंड हवेच्या देशातून ज्वलन प्रक्रिया, रासायनिक विघटन पध्दती वापरल्या जातात, पण या पध्दतीमुळे वातावरण प्रदुषित होते म्हणून आपल्या देशात नैसर्गिक जीवाणू प्रणीत प्रक्रिया वापरणेचे फायद्याचे ठरते.

1. खतखड्डा :-

निसर्गात सेंद्रिय पदार्थाचे विघटन व पाचन सतत होत असते. या तत्वाचा वापर करुन विविध खतखड्डयांच्या पध्दती विकसित केल्या आहेत. सर्वसाधारणपणे घरगुती वापरासाठी करावयाचा खतखड्डा 3 फूट रुंद व 3 फूट अथवा सोयीप्रमाणे अधिक फूट लांब असू शकतो. या खड्डयांमध्ये कचरा विविध पध्दतीनी भरता येऊ शकतो.

2. जैविक वायु संयंत्र (Biogas Technology) :

यामध्ये निर्वतीय पाचनक्रिया होते. सेंद्रिय पदार्थाचे ऑक्सिजन विरहित परिस्थितीत पाचन होते. हे कार्य निर्वातीय जीवाणूव्दारा होते. सेंद्रिय पदार्थ ऑक्सिजन विरहित कुजल्यास त्यातून ज्वलनशील मिथेन, कार्बन डायऑक्साईड, हायड्रोजन इत्यादी वायू मिळतात, खत मिळते. काही सेंद्रिय पदार्थ मोठया प्रमाणावर मिळू शकत असल्यास त्याठिकाणी जैविक वायू संयंत्र उभारणे फायदेशीर ठरते. जे पदार्थ निर्वातीय पाचनास योग्य असतील ते वेगळे करुन त्या पदार्थाचे जैविक संयंत्रास निर्वातीय पाचन करता येईल. त्यामधून तयार होणारा जैविक वायू (बायोगॅस) जळण म्हणून वापरता येईल व त्यातून बाहेर पडणारे खत विकता येईल अथवा शेतीसाठी वापरता येईल. अशा प्रकारची मंडईतील भाजीपाल्याच्या कच­यांवर चालणारी, कारखान्यातील उपहारगृहाच्या कच­यावर चालणारी, इत्यादी प्रकारची जैविक संयंत्रे यशस्वी ठरली आहेत.

3. गांडूळ खत :-

गांडूळाच्याव्दारे सेंद्रिय कच­याचे उत्कृष्ट खतात रुपांतर होते ही अनेक प्रयोगांव्दारे सिध्द झाले आहे. गांडूळ सेंद्रिय पदार्थ अन्न म्हणून वापरतात. गांडूळांच्या विविध जातींवर संधोशन करुन काही विशिष्ट जातीचेंच संवर्धन करुन जास्त कार्यक्षम जाती वेगळया केल्या गेल्या आहेत. अशा प्रकारचे मुद्दाम वाढलेले गांडूळ कच­याच्या ढिगा­यात सोडले जातात. गांडूळ सर्व कचरा खाऊन त्या कच­यांचे वितंचकयुक्त खतामध्ये रुपांतर करतात. हे खत शेतीसाठी अत्यंत उपयुक्त सेंद्रिय खत ठरले आहे. गांडूळ वापरासाठी करावयाच्या ढिगांच्या पध्दती गांडूळांच्या जातीप्रमाणे वेगवेगळया आहेत. विशिष्ट परिस्थितीनुसार योग्य जात निवडावी लागते.

गांडूळ खत निर्मिती :

गांडूळाच्या मदतीने कच­यापासून सेंद्रिय खत करण्यात येतो. ज्यामुळे केरकच­यांचे निर्मुलन तर होतेच सोबतच खत मिळाल्यामुळे शेतीचे उत्पादन वाढण्यास मदत होते.

खड्डयाच्य तळाशी चापट दगडाच्या तुकडयाचा भर घालावा. (लवकर न कुजणारे गडब्याचे बुडके, कडबा, पाचरट, अर्धवट कुजलेला कचरा टाकावा.

खड्डयात दररोज निघणारे शेण, गुरांचे मलमुत्र, कोरडे गवत, पाला पाचोळा, पिकांची धसकटे, पिकांचा पेंढा, किंवा कडबा, घरातील तसेच उकिरडयावरील केरकचरा यांचा थर घालावा.

25 सें.मी.थर उंच झाल्यावर त्यावर पाणी टाकावे म्हणजे हे पदार्थ मऊ होतील. व ते घट्ट दाबता येतील. अशा त­हेने एक थर भरल्यानंतर त्यावर शेणकाला व थोडी राख किंवा माती टाकावी. त्यामुळे कुजन्याची क्रिया जलदगतीने होईल.

शेवटचा थर वाळलेल्या कच­याचा असावा. या पूर्ण भरलेल्या खड्डयातील कचरा पुर्णवेळ ओला असणे आवश्यक आहे. कच­याचा थर अधिक जाड नसावा. नाहीतर खड्डयातील तपमान 60 अंश सेल्सीअस पर्यंत पोहचून ही उष्णता गांडूळासाठी नुकसान कारक होईल.

प्रत्येक खड्डयात साधारणपणे दिड किलो किंवा दिड हजार गांडूळ टाकावे. ही संख्या दुप्पट होण्यासाठी 30 ते 40 दिवसाचा वेळ लागतो या कालावधीनंतर खड्डयातील सर्व कच­यांचे गांडूळ खतात रुपांतर होते. त्यानंतर गांडूळ आणि गांडूळ खत खड्डयातून वेगवेगळे करावे.

खतापासून गांडूळ वेगळे करण्यासाठी कुजलेला कचरा सावलीत ठेवावा आणि त्यावर पाणी शिंपडणे थांबवावे. त्यामुळे सर्व गांडूळ ढिगा­याच्या खालील भागात जेथे ओलाव्याचे प्रमाण वरच्या थरापेक्षा जास्त असेल तेथे जमा होतील.

तयार झालेले गांडूळ खत जमिनीत टाकावा. ज्यामुळे जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थाची पातळी टिकून राहील

यासाठी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेतुन रु. 11520/- अनुदान मिळेल.

नाडेप (Nadep) :

या पध्दतीत कचराकुंडी विटांच्या सहाय्याने जमिनीच्यावर बांधली जाते. विटकामामध्ये सवातील विघटन प्रक्रियेसाठी अधून मधून भोके ठेवली जातात व या टाकीत वरील प्रमाणे कचरा, शेण व माती वेगवेगळया थरांमध्ये भरले जातात. या पध्दतीत खत जास्त चांगल्या प्रतीचे मिळते. मात्र या पध्दतीत खड्डा बांधकामासाठी सुरुवातीला भांडवली गुंतवणूक करावी लागेल. (खड्डयात होणारी पाचन क्रिया ऑक्सिजनच्या सान्निध्यात पाचन करणा­या सवातीय जीवाणूव्दारा होते. याला सवातीय पाचन म्हणतात. या प्रक्रियेत सेंद्रिय पदार्थाचे ऑक्सिजनच्या सान्निध्यात पाचन होते. कार्बनडाय-ऑक्साईड, हायड्रोजन , अमोनिया इत्यादी वायू हवेत निघून जातात. खत म्हणून वापरता येण्याजोगे घनपदार्थ मिळतात.) यासाठी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेतुन रु. 10746/- अनुदान मिळेल.

असेंद्रिय कच­याचे व्यवस्थापन :

काच, प्लॅस्टिक, लाकूड, रबर, वेगवेगळे धातू इत्यादी पदार्थाचा यात समावेश होतो. यातील बरेच पदार्थ वेगळे काढून त्यांच्यावर प्रक्रिया करुन त्यांचा पुनर्वापर करता येऊ शकतो. ज्या पदार्थाचा पुनर्वापर शक्य नाही त्यांच्यावर “ज्वलन प्रक्रिया किंवा रासायनिक प्रक्रिया आवश्यक आहे. कच­यातील वेगवेगळे धातू, प्लॅस्टिक, रबर इत्यादी वेगवेगळे करुन त्यांच्यावर पुनर्वापरासाठी प्रक्रिया केली जाते. आपल्या देशात लक्षावधी कुटुंबे भंगार गोळा करुन आपली उपजिविका चालवत आहेत. आपण या प्रकारच्या व्यवसायांना प्रोत्साहन दिले पाहिजे. यामुळे फार मोठया प्रमाणावर राष्ट्रीय संपत्तीची बचत होईल. अधिक स्वच्छता राखली जाईल.

दगड, माती, धूळ :-

हे नैसर्गिक घटक असल्यामुळे त्यावर प्रक्रियेची गरज भासत नाही. हे जमिनीचे घटक आहेत. ते जमिनीमध्ये मिसळून टाकणे योग्य ठरते.

धोकादायक कचरा :-

उदा:- रुग्णालयातील कचरा या कच­याव्दारे रोगजंतूचा प्रसार होतो. म्हणून हा धोकादायक कचरा आहे. सध्यातरी या कच­यासाठी निर्जंतुकीकरण व ज्वलनप्रक्रिया हेच मार्ग उपलब्ध आहेत.

सांडपाणी व्यवस्थापन :-

कोणत्याही मानवी वस्तीला केलेल्या पाणी पुरवठयामधून लोकांनी त्या पाण्याचा वापर केल्यानंतर त्यामधून जवळजवळ 80 टक्के पाणी सांडपाण्याच्या स्वरुपात बाहेर पडते. या पाण्यात क्षार, द्रव व घन सेंद्रिय पदार्थ, असेंद्रिय पदार्थ इत्यादी मिसळलेले असतात. त्याचप्रमाणे या पाण्यात अनुकुल परिस्थितीमुळे वेगवेगळे रोगजंतू देखील वाढीला लागतात. अर्थातच हे पाणी मानवी वस्तीला धोकादायक ठरु शकते.

उगम :-

सर्व साधारणपणे घरगुती वापरातून वेगवेगळया प्रकारच्या मानवी व्यवहारातून हे पाणी निर्माण होते.

अ) स्वंयपाकघर :- यातून हात धुतलेले, भांडी धुतलेले अन्नकण मिश्रित पाणी बाहेर येते.

आ) स्नानगृह :- स्नानाच्या वेळी वापरलेले पाणी स्नान गृहातून बाहेर पडते. त्यात त्या व्यक्तीच्या शरीरातील क्षार, साबण व इतर स्वच्छतेसाठी वापरलेले पदार्थ मिसळलेले असतात. त्याप्रमाणे कपडे धुण्याचे पाणी बाहेर येते. या व्यतिरिक्त, घरातील वेगवेगळया वस्तू धुणे, निवासाच्या जागा धुणे, प्रसंगी काही प्रमाणात मलमूत्र धुतलले अथवा मिश्रित असलेले पाणी देखील बाहेर येते.

इ) काही ग्रामीण औधोगिक प्रक्रियामधून देखील अशाच प्रकारे सांडपाणी निर्माण होते.

व्यवस्थापन :- स्वच्छतेच्या संकल्पनेमध्ये सांडपाण्याच्या व्यवस्थापनाला महत्वाचे स्थान आहे. सांडपाणी योग्य प्रकारे व्यवस्था न लागल्यास त्यामधून अनेक रोगांना निमंत्रण मिळते. शिवाय परिसरात वावरण्याच्या दृष्टिने व परिसराशी निगडीत प्रसन्नतेच्या दृष्टिने सांडपाणी तसेच साचून राहणे गैरसोयीचे ठरते.

सांडपाण्यामधून अनेक प्रकारचे रोगजंतू समाजामध्ये पसरु शकतात. उघडयावर साचलेल्या सांडपाण्याच्या डबक्यामध्ये अनेक प्रकारचे किटक वाढू शकतात. यातील काी किटकांमुळे मलेरिया, डेंगू, इत्यादी रोगांचा प्रसार होऊ शकतो. शिवाय या पाण्याच्या निसर्गचक्राच्या दृष्टिने काहीच उपयोग होऊ शक्त नाही.

सद्यस्थितीमध्ये आपल्या देशातील खेडयामधून उघडयावर साचलेले सांडपाणी हा एक महत्वाचा आरोग्य विघातक घटक आहे. त्यामुळे सांडपाणी योग्य व्यवस्था लावणे हे ग्रामीण परिसराच्या दृष्टिने अतिशय महत्वाचे ठरते. सांडपाण्याच्या व्यवस्थापनाचे महत्व निश्चित झाल्यावर प्राप्त परिस्थितीमध्ये सर्वात योग्य समर्पक असे व्यवस्थापनाचे मार्ग आपल्याला निश्चित करावे लागतील व त्या अनुषंगाने त्याकरिता वापरायचे तंत्रज्ञान निश्चित करावे लागेल. त्याचप्रमाणे प्रत्यक्ष कृति कार्यक्रम आखून राबवावा लागेल.

पाणी आले की सांडपाण्याचे व्यवस्थापन फारच महत्वाचे ठरते म्हणून पाणी पुरवठा योजनेच्या जोडीनेच ग्रामस्वच्छता हा विषय अत्यंत महत्वाचा मानला जातो. महाराष्ट्र शासनाने अत्यंत अभिनव पध्दतीने या विषयाचे रुपांतर एका राज्यव्यापी चळवळीतून केले. त्याचेच नाव संत गाडगेबाबा स्वच्छता अभियान आणि याच चळवळीतून उदयास आली. तसेच राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज स्वच्छ ग्राम स्पर्धा गेली अनेक वर्षापासून हया दोन्ही कार्यक्रमांनी महाराष्ट्रातील छोटया मोठया सर्व गावामध्ये ग्रामस्वच्छता व सांडपाणी नियोजन / वैयक्तिक स्वच्छता हे विषय सर्व सामान्यापर्यत प्रभावीपणे पोहोचविले. गावागावामध्ये आपला भाग स्वच्छ होण्यास मदत झाली.

पाणी पुरवठा योजनेचा म्हणूनच अविभाज्य भाग हा सांडपाणी व्यवस्थापन हा झालेला आहे. पाणी मागणी व्यवस्थापनाचेच सूत्र लक्षात ठेवून वैयक्तिक शौचालये सुध्दा ग्रामस्थांनी मागणी केल्यानंतरच बांधण्याचे धोरण ठरले.

सांडपाण्यासाठी सांडपाण्याचा शोषखड्डा घेण्यात यावा यासाठी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेतुन रु. 2566/- अनुदान मिळेल.

हागणदारीमुक्त प्लस ग्रामपंचायत (ODF +)

स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत सन 2016-17 अखेर सातारा जिल्ह्यातील 1495 ग्रामपंचायती हागणदारी मुक्त झालेल्या आहेत. यानंतरचा टप्पा हागणदारी मुक्त प्लस (ग्र्क़्क़ अ) असून हा टप्पा राबविणेसाठी सदर गावांमध्ये स्वच्छ भारत मिशन व महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेशी सांगड घालून वैयक्तीक शौचालये (वाढीव कुटुंबे/ बेसलाईन सर्वेमध्ये नावे नसलेली कुटुंबे), शोषखड्डे, नॅडेफ, गांडूळखत निर्मीती इ. कामे करण्यात यावीत.

हागणदारीमुक्त प्लस ग्रामपंचायत (ODF +) चे निकष –

हागणदारी मुक्त ग्रामपंचायती घोषीत झालेल्या ग्रामपंचायती मध्ये प्रत्येक व्यक्तीमार्फत शौचालयाच्या वापराबाबत सातत्य राखणे, वैयक्तीक व सार्वजनिक परिसर स्वच्छता, तसेच शालेय, अंगणवाडी व सार्वजनीक शौचालयांची नियमीत स्वच्छता व देखभाल व दुरूस्ती ठेवणे अशा प्रकारची स्वच्छता विषयक परिस्थिती असणा-या ग्रामपंचायतींना हागणदारी मुक्त प्लस (ODF अ) दर्जा प्राप्त होईल. मात्र त्यासाठी या स्थितीची खात्री राज्यस्तरावरून नियुक्त त्रयस्थ संस्थेकडून केली जाईल. यासाठी खालील निकष पूर्ण होणे आवश्यक आहे.

1)100 टक्के वैयक्तिक शौचालय

2) घनकच-यासाठी वर्गीकरण व्यवस्था ( विघटणशील व अविघटणशील म्हणजेच अर्थात ओला व सुका कचरा) व विघटणशील घनकच-यासाठी प्रक्रिया केंद्र उपलब्ध असावे.

3) आरोग्यास घातक (मैला मिश्रीत) सांडपाणी सार्वजनीक नाल्यातून एकत्रीत करून त्यावर योग्य शास्त्रशुध्द प्रक्रिया उपलब्ध असावी. यासाठी महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजनेतर्गत अनुज्ञेय असलेल्या खालील प्रवर्गांना लाभ देता येईल.

अ. अनुसूचीत जाती ब. अनुसूचीत जमाती क. भटक्या जमाती ड. विमुक्त जमाती इ. दारिद्यरेषेखालील कुटूंबे ई. स्त्री- कर्ता असलेली कुटूंबे उ. शारिरीकदृष्ट्या विकलांग व्यक्ती कर्ता असलेली कुटूंबे ऊ. जमीण सुधारणांचे लाभार्थी ह. इंदीरा आवास/ पंतप्रधान आवास योजणेचे लाभार्थी ज. इतर पारपांरीक वनवासी व झ.लहान व सिमांतीक भुधारक शेतकरी. महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजना (मनरेगा) अंतर्गत वैयक्तीक शौचालये (वाढीव कुटुंबे/ बेसलाईन सर्वेमध्ये नावे नसलेली कुटुंबे), शोषखड्डे, नॅडेफ, गांडूळखत निर्मीती प्रकल्पंाच्या वैयक्तीक लाभासाठी गटविकास अधिकारी यांचेकडे अर्ज करताना अर्जासोबत खालील कागदपत्रांची पुर्तता करणे आवश्यक आहे.

1. लाभार्थींचा जागेचा उतारा

2. लाभार्थींचा प्रवर्ग दाखला

3. लाभार्थ्याची निवड केलेबाबतचा ग्रामसभा ठराव (ग्रामसेवक)

4.सदर काम ग्रामपंचायतीच्या कृती आराखड्यात समाविष्ट असलेबाबतचा दाखला (ग्रामसेवक)

5. लाभार्थींचे जॉबकार्ड सत्यप्रत

6. लाभार्थींचे चालू बॅक खात्याचे पासबूक सत्यप्रत

7. लाभार्थींचे रेशनकार्ड सत्यप्रत

8. लाभार्थींचे ओळखपत्र सत्यप्रत (आधार कार्ड)

9. यापूर्वी सदर कामाचा लाभ न घेतलेबाबतचा संबंधित अधिकारी यांचा दाखला.

वैयक्तीक शौचालये

स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत करण्यात आलेल्या पायाभूत (बेसलाईन) सर्वेमध्ये गावातील ज्या कुटुंबांची नावे नाहीत किंवा वाढीव कुटुंबे यांना महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजने (मनरेगा) अंतर्गत वैयक्तीक शौचालयांची कामे घेता येऊ शकतील.

महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजने (मनरेगा) अंतर्गत वैयक्तीक शौचालयांसाठी र.रू. 12000/- ( र.रू. बारा हजार) फक्त एवढा निधी अनुज्ञेय आहे.

सांडपाणी शोषखड्डे

हागणदारी मुक्त प्लस ग्रामपंचायत (ODF +) च्या निकषातील सांडपाणी व्यवस्थापन हा एक महत्वाचा निकष आहे. सद्यस्थितीत सांडपाणी व्यवस्थापना अभावी गावागावांमधून जागोजागी रस्त्यावर आलेले सांडपाणी, साचलेल्या सांडपाण्यांची तळी दिसून येतात, ज्यात कालातंराने डास, माश्या, विविध प्रकारचे किटक यांचे मोठ्या प्रमाणावर प्रजनन होऊन त्यामुळे डेंग्यू, मलेरिया, टायफॉईड इ. सारख्या आजारांचा प्रसार होत आहे. ही गोष्ट टाळण्यासाठी स्वत;च्या कुटूंबाच्या सांडपाण्याचे स्वत;च व्यवस्थापण करणेसाठी शोषखड्डा हा चांगला पर्याय आहे.

योजनेची वैशिष्टे –

1. गटाराद्वारे नदीपात्रात मिसळणारे सांडपाणी शोषखड्ड्यात जिरवून नदी/ नाल्याचे प्रदूषण टाळणे.

2. गाव डासमुक्त करणे व गटारमुक्त करणे.

3. गाबातील रोगराई, साथीचे आजार इ. मध्ये घट करून ग्रामीण जनतेला चांगले आरोग्य प्रदान करणे.

4.भुगर्भातील पाणी पातळीत वाढ करणे.

महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजने (मनरेगा) अंतर्गत शोषखडड्याचे बांधकामासाठी र.रू. 2566/-( र.रू. दोन हजार पाचशे सहासष्ट ) फक्त एवढा निधी अनुज्ञेय आहे.

भू-संजिवनी व्हर्मी कंपोस्टींग (गांडूळ खतनिर्मिती)/नाडेफ खत खड्डा

महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी योजने (मनरेगा) अंतर्गत विघटनशील घनकच-याच्या व्यवस्थापनासाठी वैयक्तीक पातळीवर भू-संजिवनी व्हर्मी कंपोस्टींग (गांडूळ खतनिर्मिती) साठी र.रू. 11,520/-( र.रू. अकरा हजार पाचशे वीस ) एवढा तर नाडेफ खत खड्डयासाठी र.रू. 10,746/-( र.रू. दहा हजार सातशे सेहचाळीस ) एवढा निधी अनुज्ञेय आहे.

भू-संजिवनी व्हर्मी कंपोस्टींग (गांडूळ खतनिर्मिती)/ नाडेफ खत खड्ड्यांचे आकारमाण खालिलप्रमाणे राहील.

खत खड्ड्याचा प्रकार लांबी रूंदी ऊंची
भू-संजिवनी व्हर्मी कंपोस्टींग (गांडूळ खतनिर्मिती) 4 मी. 1.15मी. 0.6मी.
नाडेफ खत खड्डा 3.60मी. 1.5मी. 0.9मी.

  भू-संजिवनी व्हर्मी कंपोस्टींग (गांडूळ खतनिर्मिती)

ग्रामीण पाणी पुरवठा व स्वच्छता समिती

ग्रामीण पाणी पुरवठा व स्वच्छता समिती ही महाराष्ट्र ग्रामपंचायत अधिनियम 1958 कलम 49 नुसार बनलेली ग्रामपंचायतीची उपसमिती आहे. प्रकल्पाची आखणी, नियोजन, अंमल बजावणी व देखभाल दुरुस्ती करणेची जबाबदारी पाणी पुरवठा व स्वच्छता समितीची आहे. तसेच या समितीचे नवीन नामकरण ग्राम आरोग्य पोषण, पाणी पुरवठा व स्वच्छता समिती असे आहे.

समितीची रचना

  • अध्यक्ष व सचिव यांची निवड व समितीची निवड ग्रामसभेमधून केली जाईल.
  • पाणी पुरवठा स्वच्छता या समितीमध्ये किमान 12 सदस्य व जास्तीत जास्त 24 सदस्य असतील.
  • समिती मधील 1/3 सदस्य ग्रामपंचायत सदस्यातून निवडलेले असतील.
  • या समितीत 50 टक्के महिला सदस्यांचा समावेश असेल.
  • गाव पातळीवरील महिला मंडळ, युवा मंडळ, भजनी मंडळ, महिला बचतगट सहकारी संस्था इ. प्रतिनिधी असतील.
  • ग्रामस्तरीय शासकीय, जि.प. ग्रामपंचायत कर्मचारी यांना आमंत्रित व सहकारी सदस्य म्हणून निवड करता येईल,पण त्यांना मतदानाचा अधिकार नसेल.
  • समितीमध्ये शासनाकडुन विनिर्दिष्ट केल्याप्रमाणे दुर्बल वर्गास प्रतिनिधित्व असावे.
  • प्रत्येक वार्ड किंवा वस्तीतील किमान 1 प्रतिनिधी सदस्य म्हणून असतील.

ग्राम पाणी पुरवठा व स्वच्छता समिती कर्तव्य :

  • पाणी पुरवठा व स्वच्छता सुविधांचे नियोजन, संकल्पन व अंमलबजावणी करणे.
  • पेयजल व स्वच्छतेबाबतच्या समस्यांचा आढावा घेणेच्या दृष्टीने ग्रामपंचायतीस वस्तुस्थितीदर्शक माहिती देणे.
  • गावाचा पेयजल सुरक्षा आराखडा तयार करणे.
  • पाणी पुरवठा योजनेच्या सर्व टप्प्यात व निर्णय प्रक्रियेत लोकसहभागाची खात्री करणे.
  • योजनेसाठी प्राप्त निधी बॅक खात्यात जमा करुन त्यांचे व्यवस्थापन करणे.
  • पूर्ण झालेल्या योजना कार्यान्वीत करुन त्यांचे दायित्व स्वीकारणे.
  • पाणी पुरवठा योजनेच्या देखभाल दुरुस्तीसाठी पाणी पट्टी व अनामत रक्कम जमा करणे.
  • कुटुंब कल्याण व पोषण कार्यक्रमाची अंमलबजावणी

पाणी पुरवठा स्वच्छता समितीच्या जबाबदा-या :

अ) पाणी पुरवठा योजनेच्या अंमलबजावणी पुर्र्व जबाबदा-या :

  • गाव/वाडी/वस्तीतील एकुण जलस्त्रोत याचा विचार करणे.
  • पाण्याचा सद्याचा वापर व भविष्यातील वापर यांचा विचार करणे.
  • पाणी पुरवठयात वाढ करणेच्या दृष्टीने उपाययोजनांचा विचार करणे.
  • पाणी पुरवठा योजनेच्या उदभवांचे स्थान निश्चित करणे.
  • सद्या अस्थित्वात असलेल्या पाणी पुरवठा योजनांच्या देखभाल दुरुस्तीचा विचार करणे.
  • साठवण टाकीची जागा, हातपंप व विहिरीची जागा निश्चित करणे.
  • वितरण व्यवस्था निश्चित करणे.
  • गाव/वाडी/वस्तीच्या संपूर्ण पाणी पुरवठा व स्वच्छता योजनेचा आराखडा तयार करणे.
  • योजनेच्या अंमलबजावणीसाठी लागणा-या साहित्यांचा तक्ता करणे.
  • गाव/वाडी/ वस्तीसाठी पिण्याच्या पाण्याच्या योजनेसाठी असलेले विविध पर्याय, अंदाजे भांडवली खर्च, देखभाल दुरुस्तीवरील वार्षिक खर्च व संभाव्य पाणी पट्टी याबाबतची संपूर्ण व सविस्तर माहिती ज्या यंत्रणेकडून योजना घेण्यात येणार आहे त्या यंत्रणेच्या कार्यकारी अभियंत्याकडून अथवा त्यांनी प्राधिकृत केलेल्या अधिका-यांकडून ग्रामसभेच्या माध्यमातून विशद करुन घ्यावी.
  • योग्य पाणी पट्टी बसवून योजनेची देखभाल व दुरुस्ती व्यवस्थापणाची 100 टक्के खर्चाची जबाबदारी स्वीकृत करणेबाबतचा ठराव करुन तो संबंधित यंत्रणेस सादर करावा.
  • समितीच्या नावे बॅकेत वेगळे खाते उघडावे.

ब) पाणी पुरवठा व स्वच्छता योजनेच्या बांधकामासंबंधीच्या जबाबदा-या :

  • संबंधित अभियंत्यांकडून योजनेची विविध अंगे समजावून घ्यावीत.
  • निविदा / ई टेंडर करणेबाबत माहिती घेणे व निविदेची कागदपत्रे तयार करणे.
  • तयार करणेत आलेल्या निविदाची स्थानिक वर्तमानपत्रात जाहिरात देणे.
  • कंत्राटदारांकडून आलेल्या निविदांची छाननी करुन अंतिम निर्णय घ्यावा.
  • नियमानुसार निवडण्यात आलेल्या कंत्राटदारास कार्यादेश देणे.
  • प्रत्यक्ष काम सुरु होण्यापूर्वी गावातील प्रत्येक वॉर्ड वस्त्यांमध्ये जावून अंतिम आराखडयाची माहिती देवून त्या वाडीवस्तीतील अडीअडचणींचा विचार करणे.
  • प्रत्येक वॉर्ड-वस्त्यांमधील पाणी पुरवठा व स्वच्छता समितीच्या सदस्यांबरोबर प्रत्यक्ष कामावर देखरेख ठेवणेसाठी एका प्रतिनिधीची नेमणूक करणे.
  • योग्य व्यक्तीची पाणी पुरवठा कर्मचारी म्हणून निवड करणे तसेच त्याचा पगार, अटी व शर्ती निश्चित करणे.
  • योजनेसंबंधी तांत्रीक प्रशिक्षणाचे आयोजन करणे.
  • योजना योग्य पध्दतीने कार्यान्वीत होणेसाठी व समितीचे कामकाज प्रभावी होणेसाठी प्रशासकीय व्यवस्थापकीय व लेखाविषयक प्रशिक्षण कार्यक्रमाचे आयोजन करणे.
  • लोकांमध्ये शुध्द व स्वच्छ पाण्याची वाढती मागणी निर्माण व्हावी व स्वच्छतेबाबत लोकांच्या मनात जागृती व्हावी यासाठी माहिती शिक्षण व प्रसार कार्यक्रमाचे आयोजन करावे.
  • ठेकेदाराच्या कामावर लक्ष द्यावे.
  • गावातील पाईपलाईन योग्य खोलीवर व गावातील सांडपाण्याच्या गटारापासून सुरक्षित अंतरावर टाकण्यात येत आहे किंवा नाही ते पहावे. तसेच विहिरी हातपंप यांचे बांधकाम योग्यरित्या होत आहे किंवा नाही हे काळजीपूर्वक तपासणे.
  • योजनेच्या बांधकामासाठी लागणा-या साहित्याची योग्यरित्या खरेदी करावी व त्यांच्या नोंदी ठेवाव्यात.
  • योजनेच्या बांधकामाच्या टप्प्यानुसार ग्रामीण पाणी पुरवठा विभागाच्या आदेशानुसार देयके अदा करावीत.
  • कंत्राटदारांची अंतिम देयके ग्रामसभेत मान्य करुन घ्यावीत.

क) पाणी पुरवठा योजना कार्यान्वीत झाल्यानंतरच्या जबाबदा-या :

  • पाणी पुरवठा कर्मचारी निश्चित केलेल्या कार्यपध्दतीची अंमलबजावणी करत आहे किंवा नाही हे पहावे. तसेच गाव/वाडी/वस्तीतील प्रत्येक भागात निश्चित केलेल्या वेळेत पाणी पुरवठा होतो किंवा नाही याचे संनियंत्रण ठेवणे.
  • नळ कोंडाळी, हातपंप यांची मोडतोड करण्यात येत नाही अथवा मोडतोड झाल्यास वेळच्यावेळी दुरुस्त होते किंवा नाही हे पहावे.
  • नळातून, हातपंपातून पाणी वाहून ते वाया जात नाही अथवा उदभवांच्या नळकोंडाळयाच्या परिसरात साचून राहत नाही ज्यामुळे डास, माशा इ.उपद्रव वाढून साथीच्या रोगांचा प्रार्दुभाव होणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
  • पिण्याच्या पाण्याने बागा शिंपणे, जनावरे धुणे, बांधकामासाठी वापरणे अथवा गाडया धुणे इ.गैर प्रकार केले जात नाही याकडे लक्ष द्यावे.
  • योजनेच्या पाण्याने उदभवाजवळ अथवा नळकोंडाळयाच्या परिसरात कपडे धुणे, भांडी घासणे, जनावरे धुणे इ. आक्षेपार्ह व्यवहार केले जात नाहीत व परिसर स्वच्छ ठेवण्यात येत आहे किंवा नाही याकडे लक्ष देणे.
  • योजनेच्या उदभवात, पाण्याच्या टाक्यात पाणी शुध्द करण्यासाठी / निर्जंतुक करण्यासाठी ब्लीचिंग पावडर, टीसीएल पावडर टाकतात का नाही यांची तपासणी करणे.
  • योजनेच्या पाण्याच्या नमुन्यांची नियमितपणे तपासणी केली जाते कि नाही हे पाहणे.
  • योजनेचे वार्षिक अंदाजपत्रक तयार करणे.
  • योजनेच्या देखभाल व दुरुस्तीसाठी बसविण्यात आलेली पाणी पट्टी वेळच्यावेळी वसूल करणे.
  • योजनेतून कोणीही अनाधिकृत पाणी घेणार नाही याची खबरदारी घेणे.
  • योजनेशी संबंधित आवश्यक त्या सर्व नोंद वहया ठेवणे.

ड) स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत जबाबदा-या -

  • स्वच्छ भारत मिशन अंतर्गत शौचालय नसलेल्या लाभार्थ्यांची यादी तयार करणे व बेसलाईन सर्व्हे मध्ये त्याचा समावेश करणे.
  • शौचालय नसलेल्या कुटंबांना शौचालय बांधणेसाठी प्रवृत्त करणे.
  • शौचालय बांधलेल्या पात्र लाभार्थ्यांचे प्रस्ताव प्रोत्साहन अनुदानासाठी पंचायत समितीस सादर करणे.
  • प्रोत्साहन अनुदान प्राप्त झालेल्या लाभार्थ्यांची नोंद ग्रामपंचायत दप्तरी ठेवणे.
  • ग्रामपंचायतीचा घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन आराखडा तयार करुन त्याची अंलबजावनी करणे.
  • ग्रामपंचायत हागणदारीमुक्त करणे व त्यामध्ये सातत्य राखणे.
  • पाण्याचा स्त्रोत व शौचालयातील सुरक्षित अंतर, शौचालयाच्या खड्डयांच्या खोलीचे नियमन, हातपंप व विहिरी शेजारच्या परिसराची स्वच्छता, मानवी व जनावरांच्या मलमूत्रापासून पाणी स्त्रोतांचे संरक्षण याबाबत योग्य ती काळजी घेणे.
  • ग्रामपंचायतीच्या घनकचरा व सांडपाणी व्यवस्थापन अंतर्गत व सार्वजनिक शौचालयाच्या सुविधा यांची देखभाल दुरुस्ती वेळच्या वेळी करणे.

पाणी गुणवत्ता व महत्व :

स्वच्छ दिसणारे व निर्जंतुक असलेले पाणी गाव/वाडी/वस्ती देणे ही पाणी पुरवठा व स्वच्छता समिती जबाबादारी आहे. स्वच्छता असेल तेथे आरोग्य नांदेल, आरोग्य नांदेल तेथे भरभराट होईल असे म्हणतात. आपल्या आरोग्यासाठी पौष्टिक आहाराबरोबर स्वच्छ मोकळी हवा, आसपासचा स्वच्छ परिसर आणि पिण्यासाठी शुध्द व सुरक्षित पाणी यांची आवश्यकता असते, हे आपण जाणतोच. देशाच्या आर्थिक व सामाजिक विकासासाठी आपण सर्व आरोग्य संपन्न आसावयास हवे. त्यासाठी भरपूर व बारमाही शुध्द पाण्याचा साठी उपलब्ध असावयास हवा हे आपण अनुभवाने शिकतो आहोत.

आपल्याला पाणी मिळते ते दोन प्रकारे : 1. नदी, नाले, झरे, तळी हे नैसर्गिक व धरणे इत्यादी मानवनिर्मित साठे अशा जमिनीवरील पाण्याच्या साठयाव्दारे.

2. जमिनीखालील भूस्तरांत जिरलेले पाणी विहिरी, कुपनलिका याव्दारे आपण मिळवतो. परंतू हे पाणी शुध्द नसेल वा दूषित होत असेल तर आपल्या आरोग्याला धोका असतो.

जमिनीवरील पाण्यात अनेक सूक्ष्म जीवजंतू व शरीराला घातक अशी रसायने मिसळलेली असतात. यासाठी ते शुध्द करुन घ्यावे लागते. भूजल स्वरुपात मिळणारे पाणी मात्र बहुधा जंतुविरहित असते. मात्र भूजलात काही प्रमाणात जमिनीतील क्षार मिसळल्याने त्याला विशिष्ट प्रकारची चव असते.

पिण्यासाठी पाणी कसे असावे? ते जंतुविरहित व स्वच्छ असावे

पिण्यासाठी पाणी कसे नसावे? गढूळ नसावे, रंग नसावा, दुर्गंध नसावा, रसायने रोगजंतू नसावेत.

पाणी दूषित का होते? सांडपाणी, मलमुत्र, विष्ठा घरातील टाकाऊ, सडके पदार्थ मिसळल्याने.

शुध्द व सुरक्षित पाणी :- ज्याला चव नाही, रंग नाही, वास नाही व जे जंतुविरहित आणि स्वच्छ आहे पण ज्यात खनिजद्रव्य सुध्दा योग्य प्रमाणात आहेत असे पाणी म्हणजे शुध्द व सुरक्षित पाणी होय. अशुध्द पाणी :- ज्याला चव आहे, रंग आहे, वास आहे व जे जंतुसहीत आणि अस्वच्छ आहे, ज्यात आरोग्यास अपायकारक रसायने मिसळलेली आहेत असे पाणी म्हणजे अशुध्द पाणी होय. दूषित पाण्यात रोगजंतूंची वाढ होते. हे रोगजंतू जीवाणू अशा दोन प्रकारचे असतात. रोगजंतूनी दूषित झालेले पाणी आपल्या शरीरात गेल्यामुळे जुलाब, कावीळ, पटकी, मुदतीचा तपा व नारु इत्यादी रोग निर्माण होतात. साखर कारखाने, रासायनिक कारखाने व अन्य कारखान्यांच्या सांडपाण्यात अनेक प्रकारची अपायकारक रसायने असतात. ती जमिनीवरील पदी, नाले, कालवे यांच्या पाण्यात मिसळल्यास सांडपाण्यात ते पाणी योग्य राहत नाही. तसेच नदी, तळी, ओढे, विहिर अशा पाण्याच्या, साठयाजवळ शौचालयास बसणे, नदीवर जनावरे वा कपडे धुणे, आंघोळ करणे, खताचा चर घेणे, लघवी करणे, विहिरीवर अथवा आतील पाय­यावर उभे राहून पाणी काढणे व जनावरांचे गोठे व घरातील सांडपाणी विहिरीजवळ साचने अशा अनेक कारणांनी पाणी दूषित होऊन पिण्यायोग्य राहत नाही. हा विषय नीट समजण्यासाठी मूलत: पाणी प्रदूषित कशाने होते, ते पाहू या.

पाझर विहिरीच्या संदर्भात खालील गोष्टींमुळे पाणी प्रदुषित होऊ शकते.

  • विहिरीच्या जवळपास भांडी घासणे, आंघोळ करणे, जनावरे धुणे यामुळे.
  • सांडपाण्याच्या झिरपा विहिरीत होत असल्याने.
  • विहिरीच्या परिसरात गुरांचे गोठे, खड्डे, संडास असल्याने.
  • विहिरीत पोहणे, उतरणे, हातपायांची घाण मिसळल्याने.
  • विहिरीच्या वरच्या अंगाची गावपातळी, पाझर तलाव प्रदूषित झाल्याने.
  • विहिरीत अस्वच्छ बादली दोर बुडविल्याने.
  • गाव/वाडी/वस्तीमध्ये ब्लिचिंग पावडरचा साठा नसणे, ब्लिचिंग पावडरमध्ये कमी क्लोरीन असणे किंवा पाण्याचे निर्जंतुकीकरण योग्य प्रकारे न करणे.
  • गाव/वाडी/वस्तीत पाणी पुरवठा झाल्यानंतर वितरण नलिकांमध्ये पोकळी निर्माण होते. जर वितरण नलिका, व्हॉल किंवा नळजोडणीचा पाईप थातुरमाथुर करणे, दलदल, नळासाठीचे खड्डे, खतांचे खड्डे, गटारी अशा ठिकाणी प्रदुषित पाणी असते.
  • टाकी नियमित स्वच्छ न केल्याने.
  • टाकीचे झाकण बंद न केल्याने पालापाचोळा, घाण, पक्षी, प्राणी पाण्यात पडून कुजल्याने.
  • टाकीत घाण बादली / भांडे बुडविल्याने.
  • माणसे मुले यांनी प्रदुषण केल्यामुळे.

हायड्रोजन सल्फाईड (H2S) चाचणी :

ही एक अत्यंत सोपी, कमी खर्चाची पाणी परिक्षण चाचणी आहे. या चाचणीव्दारे आपण जाणू शकतो की, आपले पाणी हे मानवी मलाच्या संपर्काने दूषित झाले आहे की नाही. प्रामुख्याने मानवी मलात असणा­या बॅक्टेरिया/ जिवाणूचे अस्तित्व या चाचणीव्दारे ओळखता येते. साधारणत: पाण्याचा नमुना H2S पट्टी असलेल्या बाटली/ टयुब मध्ये घेतलेल्या नंतर 24 तासांमध्ये 28-44 अंश सेल्सीअंश तपामानामध्ये वेगवेगळया संभाव्य जीवाणूची चाचणी घेता येते. काळया रंगाचा गाळ / PRECIPITATE तयार होणे हा पाण्यामध्ये H2S निर्माण करणा­या जीवाणू असण्याचा संकेत आहे. ज्याव्दारे पाणी दूषित आह असे मानता येते.

ब्लिचिंग पावडर विषयी :-

  • ब्लिचिंग पावडरला टी.सी.एल. पावडर असेही नाव आहे.
  • चुन्यामध्ये क्लोरीन वायू यंत्राव्दारे मिसळून कारखान्यात ब्लिचिंग पावडर तयार केली जाते.
  • ब्लिचिंग पावडर ताजी असताना तीमध्ये क्लोरीनचे प्रमाण 33 टक्के पेक्षा जास्त असणे अपेक्षित आहे.
  • काही काळानंतर क्लोरीन वायू पावडरमधून हवेत गेल्याने हे प्रमाण कमी होते.
  • क्लोरीनचे प्रमाण टिकून राहण्यासाठी ब्लिचिंग पावडर कोरडया जागी आणि सावलीत ठेवावी. तसेच ती डब्यात झाकण अथवा पिशवीत असेल तर पिशवीचे तोंड व्यवस्थित बंद करावे.
  • क्लोरीनचे प्रमाण किती आहे हे प्रयोगशाळेत चाचणी करुन ठरविता येते.
  • अशी चाचणी आरोग्य विभागाच्या प्रयोगशाळेत करता येते.

ब्लिचिंग पावडरने निर्जंतुकीकरण करण्याची पध्दत :-

  • क्लोरीनचा परिणाम होऊन सूक्ष्म जीवाणूचा नाश होण्यासाठी कमीतकमी अर्ध्या तसाचा वेळ लागतो. म्हणून साठवण टाकीतून पाणी सोडण्याचे साधारण 1 तास आधी ब्लिचिंगचे रविण वापरुन क्लोरीनीकरण करावे.
  • साठवण टाकीतील पाण्याच्या आकारमानाप्रमाणे किती ब्लिचिंग पावडरचा वापर करावयाचा हे ठरते. टाकीतील पाण्याच्या साठयाचे आकारमान खालील प्रकारे काढता येते.

ब्लिचिंग पावडर टाकण्याचे सूत्र :-

1. गोल टाकीसाठी :-

टाकीतील एकुण पाणी (लिटरमध्ये) उ टाकीच्या व्यासाचा वर्ग (मीटरमध्ये) X पाण्याची उंची (मीटरमध्ये) X 785.

2. आयताकृती / चौकोनी टाकीसाठी :

टाकीतील एकुण पाणी (लिटरमध्ये) उ टाकीच्या लांबी (मीटरमध्ये) X रुंदी (मीटरमध्ये) X पाण्याची उंची (मिटरमध्ये) X 1000.

ब्लिचिंग पावडर प्रमाण :-

30 टक्क्यापेक्षा जास्त प्रमाणात क्रियाशील क्लोरीन असलेली ब्लिचिंग पावडर असल्यास 1000 लिटर पाण्यासाठी 5 ग्रॅम या प्रमाणात ब्लिचिंग पावडरचे द्रावण करुन वापरावे. वरील हिशोब एका उदाहरणाने समजाऊन घेऊ.

उदा :-

समजा टाकीचे आंत माप 4 मीटर लांबी X 4 मीटर रुंदी असे आहे व ती 2.5 मीटर उंचीपर्यंत पाण्याने भरलेली आहे. टाकीतील पाण्याचे आकारमान (लिटरमध्ये) उ 4 X 4 X 2.5 X 1000 = 40000 लीटर या पाण्याचे निर्जंतुकीकरण करण्यासाठी वापरावी लागणारी ब्लिचिंग पावडर X= 40000/1000 X 5 = 200 ग्रॅम. वरील हिशोबाप्रमाणे लागणारी ब्लिचिंग पावडर एका बादलीत घेऊन तीमध्ये थोडे पाणी टाकून एकजीव पेस्ट तयार करावी. या पेस्टमध्ये अर्धी ते पाऊन बादली पाणी टाकावे. हे मिश्रण काठीने ढवळून एकजीव करावे. तयार झालेल द्रावण थेाडावेळ स्थिर ठेवावे. त्यानंतर दुस­या बादलीत घ्यावे. बादलीत निवळीसह बादली टाकीतील पाण्यामध्ये दोरीच्या सहाय्याने पाण्याच्या पातळीच्या 1 ते 1.5 फूटापर्यंत खाली सोडावी. नंतर द्रावण नीट मिसळण्यासाठी बादली फिरवावी आणि खालीवर करावी.
(वरील पहिल्या बादलीतील खाली बसलेली चुनखडी व गाळ पाण्यात टाकू नये. तो स्वतंत्रपणे साठवून त्याची योग्य विल्हेवाट लावावी.)

पाण्यातील क्लोरीनची चाचणी व पध्दती :-

  • निर्जंतुकीकरण केलेल्या पाण्यात क्लोरीन शिल्लक राहतो. असा शिल्लक राहिलेला क्लोरीन पाण्यात असणे ही निर्जंतुकीकरण पूर्ण झाल्याची सूचना आहे. तसेच हा शिल्लक राहिलेला क्लोरीन पिण्याच्या पाण्यामध्ये पुढे होणा­या प्रदूषणापासून संरक्षण करतो.
  • पाण्यात किती क्लोरीन शिल्लक आहे हे एका सोप्या चाचणीव्दारे ठरविता येते. या चाचणीचे नाव आर्थोटोलिडीन टेस्ट किंवा ओ.टी.टेस्ट असे आहे. या टेस्टने मोजलेला अवशिष्ट (शिल्लक) क्लोरीनचे प्रमाण खालीलप्रमाणे आढळणे जरुरीचे आहे.
  • टाकीतील पाण्याचे निर्जंतुकीकरण केल्यानंतर 1/2 -1 तासाने किमान 1 पी.पी.एम. असावे.
  • गावातील शेवटच्या भागातील खाजगी व सार्वजनिक नळाच्या पाण्यात 0.2 ते 0.5 पी.पी.एम.असावे.

ओ.टी.टेस्ट करण्याची पध्दत :

  • ही टेस्ट करण्यासाठी क्लोरोस्कोप हे उपकरण वापरतात.
  • क्लोरीनीकरण केलेल्या तपासणी करावयाच्या पाण्याचा नमुना एका परीक्षानळीत घ्यावा. (नळी 3/4 भरावी.)
  • त्यात ओ.टी. रसायनाचे 1-2 थेंब टाकावे व परीक्षानळी हलवावी.
  • परीक्षानळीतील पाण्यात अवशिष्ट क्लोरीन असल्यास पाण्याचा रंग बदलतो व तो पिवळसर होतो.
  • परीक्षानळीतील पाण्याची रंगाची क्लोरोस्कोप उपकरणातील रंगांच्या चकत्यांशी तुलना करावी. ज्या चकतीच्या रंगाशी परिक्षानळीतील रंग जुळेल त्याप्रमाणे क्लोरीनचे प्रमाण पाण्यात आहे असे समजावे.
  • ओ.टी.रसायन टाकल्यानंतर पाण्याचा रंग बदलला नाही तर ओ.टी.टेस्ट निगेटिव्ह आली असे समजावे याचा अर्थ पाण्यात क्लोरीन शिल्लक नाही.

पाणी नमुन्यांची नियमित तपासणी :-

वितरण व्यवस्थेचे काम पाहणा­या पाणी पुरवठा कर्मचा­यांकडे गावातील पाणी नमुन्यांची नियमित ओ.टी. चाचणी घेणे हे काम सोपवावे. त्याच्या नोंदी ठेवण्याची पध्दत घालून द्यावी.

पाणी पुरवठा कर्मचा­याने पाण्याचे नमुने खालील पध्दतीने तपासावे. साठवण टाकीतील पाण्याचा नमुना- दररोज एकदा निर्जंतुकीकरण केल्यानंतर वितरण व्यवस्थेतून- 1000 वस्तीपर्यंतच्या गावात- दररोज 1 नमुना कोणत्याही ठिकाणच्या खाजगी / सार्वजनिक नळाचा करावा. 1000 वस्तीपेक्षा जास्त वस्तीच्या गावात- दररोज 2 नमुने कोणत्याही ठिकाणच्या खाजगी / सार्वजनिक नळाचा करावा. साथीच्या रोगाच्या दिवसात दररोज गावाच्या वेगवेगळया भागातून 5-6 नमुने घेऊन ते तपासावेत.

अधिक प्रमाणात ब्लिचिंग पावडरचा वापर :

पावसाळयाचे सुरुवातीस किंवा अतिवृष्टी झाली असताना पाण्याचा स्त्रोत प्रदूषित होण्याची शक्यता असते. तसेच प्रदूषित पाण्यापासून होणा­या साथीच्या रोगाच्या प्रमाणात वाढ होते. त्यामुळे या काळात निर्जंतुकीकरणासाठी विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते. अशा परिस्थितीत अधिक प्रमाणात ब्लिचिंग पावडर वापरुन विहिरीचे पाणी निर्जंतुक करावे. ब्लिचिंग पावडरची मात्रा अशी घ्यावी की, अवशिष्ट (शिल्लक राहिलेला) क्लोरीन किमान 1.पी.पी.एम.पेक्षा जास्त राहील याची खात्री ओ.टी.टेस्ट करुन घ्यावी.

पाणी अंदाजपत्रक व भूजल अधिनियमाची माहिती :

पाणी :

1. समुद्राचे पाणी (खारट) 97.20 टक्के

2. हिमनद्या आणि बर्फ 2.014 टक्के

3. गोड पाणी

अ) भूमिगत मुरलेले पाणी 0.61 टक्के

ब) जमिनीतील ओलावा. 0.005 टक्के

क) भूपृष्ठावरील उपलब्ध पाणी 0.090 टक्के

ड) इतर 0.081 टक्के

एकुण 100 टक्के

पाणी अंदाजपत्रक

उदा : गावाचे क्षेत्रफळ- 1000, पाऊस- 500 मि.मि. (म्हणजे 0.5 मी.)

उपलब्ध पाणी :- 1000 X 0.5 = 500 हेक्टर मीटर (म्हणजे 500 हेक्टर लिटर्स) यातील

35 टक्के पाणी बाष्पीभवनामुळे उडून जाते = 500 X 0.35 = 175 कोटी लिटर्स

55 टक्के पाणी वाहून जाते उ 500 X 0.55 = 275 कोटी लिटर्स

10 टक्के पाणी जमिनीत मूरते = 500 X 0.10 = 50 कोटी लिटर्स

या 55 टक्के पाण्यापैकी 28 टक्के पाणी जमिनीत मुरवता येते = 500 X 0.28 = 140 कोटी लिटर्स आपल्याला वर्षाकाठी पाणी किती लागते?

पिण्यासाठी 1000 लोकसंख्येला 1000 X 40 X 365 = 1.46 कोटी लिटर्स

शेतीसाठी हेक्टर ऊसासाठी 20 X 2.50 = 50 कोटी लिटर्स

हेक्टर द्रांक्षासाठी 10 X 1.50 = 15 कोटी लिटर्स

हेक्टर केळीसाठी 20 X 1.60 = 32 हेक्टर केळीसाठी

भूजल कायदा :भूजल अधिनियम म्हणजे काय?

महाराष्ट्राच्या लोकप्रतिनिधींनी जुलै 1993 मध्ये महाराष्ट्र भूजल (पिण्याच्या पाण्याचे नियमन) अधिनियम 1993 संमत केला.

  • सार्वजनिक पिण्याच्या स्त्रोतांचे म्हणजेच भूजल साठयाचे संरक्षण करणे व त्याचे शोषण थांबविणे.
  • सन 1993 मध्ये भूजल सर्वेक्षण आणि विकास यंत्रणेच्या मदतीने तयार केला.
  • पिण्याच्या पाण्याचे सार्वजनिक स्त्रोत जसे साधी विहिर, नळ, पाणी पुरवठा विहिर, विंधन विहिर इ. चा समावेश होतो.
  • स्त्रोतांच्या परिसरातील इतर कामांसाठी होणारा भूजल उपसा नियंत्रीत करणे अथवा थांबविणे शक्य होईल.
  • पिण्याच्या पाण्याचे सार्वजनिक स्त्रोत सुरक्षित राहतील व टंचाई परिस्थिती आटोक्यात आणता येईल.
  • कलम 3 नुसार पाणलोट क्षेत्रातील सार्वजनिक पिण्याच्या पाण्याची ठिकाणे / विहिरींच्या पाचशे मीटर पीकक्षेत्रामध्ये कोणत्याही व्यक्तिला विहिर खोदण्यास बंदी
  • कलम 4 नुसार प्रत्येक वर्षी सप्टेंबर अखेरचे पर्जन्यमान व ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवडयातील निरिक्षण विहिरींच्या पाणी पातळीच्या अभ्यासा अंती, जर सार्वजनिक पिण्याच्या स्त्रोतावर विपरित परिणाम होणार आहे. असे लक्षात आले तर, अशा क्षेत्राला पाणी टंचाई क्षेत्र घोषित करणे.
  • कलम 6-85 टक्के पेक्षा जास्त पाण्याचा जर उपसा होत असेल तर असे पाणलोट क्षेत्र अति विकसित पाणलोट क्षेत्र घोषित करणे.
  • कलम 7 अति विकसित पाणलोट क्षेत्र म्हणून नविन विहिर खोदाईला बंदी.
  • कलम 8 अस्तित्वात असणा­या विहिरीवर अतिविकसित क्षेत्रातील सहा महिने बंदी- 1 फेब्रुवारी ते 31 जुलै .

भूजल अधिनियमाची गरज का भासली?

  • शेतीत झालेल्या क्रांतीमुळे शेतीच्या पध्दतीत अमूलाग्र बदल झाला.
  • हंगामी पिकांची जागा बारमाही पिकांनी घेतली.
  • अधिक पाणी लागणा­या ऊस, केळी इ.पिकामुळे भूजलावर अवलंबून राहण्याची गरज वाढली.
  • कारखानदारी व इतर कामांसाठी पाण्याची गरज दिवसेंदिवस वाढतच आहे.
  • वाढत्या लोकसंख्येमुळे पिण्याच्या पाण्याची आवश्यकता देखील वाढली आहे.
  • भूपृष्ठावरील पाणी व भूजल यांचा जास्त प्रमाणात वापर सुरु झाला.
  • ब­याच ठिकाणी पिण्याच्या पाण्याची टंचाई जाणवू लागते, पर्यायाने टंचाई निवारणार्थ उपाययोजना शासनास राबवाव्या लागतात व याचा भार शासनास सोसावा लागतो.
  • पिण्याच्या पाण्याचे विनियमन करण्याची गरज भासली व भूजल अधिनियम 1993 हा कायदा अस्तित्वात आला.

भूजल अधिनियम अंमलबजावणीचे फायदे :

  • कोणत्याही नैसर्गिक गोष्टीचा विचारपूर्वक नियोजनबध्द विकास व वापर केल्यास त्याचा मानवजातीला नेहमी फायदाच होतो.
  • पाणी हा जर मानवाच्या जीवनातील अनिवार्य व अविभाज्य घटक असल्याने या गोष्टीला पर्यायच राहत नाही.
  • भूजलाच्या विकासामध्ये जलसंधारणाच्या विविध उपाययोजना राबविणे व भूजलाचा नियोजनबध्द वापर करणे या दोन्ही गोष्टींचा सुरेख संगम साधने शक्य होते.
  • सरकारी तिजोरीवर पडणारा टंचाई निवारणार्थ काराव्या लागणा­या उपाय योजनांवरील खर्चाचा बोजा कमी करता येतो.
  • लोकशिक्षणामुळे जनजागृती होऊन पिण्याच्या व इतर वापरासाठी लागणा­या पाण्याची टंचाई भासत नाही.
  • पिण्याच्या पाण्याचे स्त्रोताची भूजल पातळी वाढू शकते.
  • पाणी टंचाईच्या काळात दूरवरुन पाणी आणावे लागते याचा परिणाम रोजंदारीच्या कामावर पडतो. भूजल अधिनियमामुळे पाणी उपलब्ध होवून रोजंदारीसुध्दा बुडत नाही.
  • पाणी टंचाईच्या काळात दूरवरुन पाणी आणावे लागते याचा परिणाम शाळेत जाणा­या मुलीवर / मुलांवर होतो. भूजल अधिनियमामुळे पाणी उपलब्ध होवून शाळा सुध्दा बुडत नाही. (महाराष्ट्र राज्यासह गुजरात, तामिळनाडू, मध्यप्रदेश, पाँडेचरी, आंध्रप्रदेश राज्यात ही भूजल अधिनियम कायदा अस्तित्वात आहे.)

पाणी पट्टीसाठी खर्चाचे अंदाजपत्रक :

अ.क्र. खर्चाच्या बाबी बाबवार खर्च बाबी विचारात घेऊन होणारा मासिक खर्च वार्षिक खर्च
1 वेतन व भत्ते
2 स्टेशनरी
3 फी मानधन
4 वीज बील
5 हत्यारे व अवजारे याची खरेदी
6 पाईप लाईन सुस्थितीत ठेवण्यासाठी लागणा­या वस्तुंची खरेदी
7 टाकी पाईप लाईन, इतर बांधकाम यांचे रंगरंगोटी व डागडुजी / किरकोळ दुरुस्ती
8 घसारा निधीसाठी तरतूद
9 मोटर व्हॉल इत्यादीसाठी आकस्मिक करावया लागणा­या खर्चाची तरतूद
10 अन्य किरकोळ खर्च
11 जंतु नाशक खरेदी

पाणीपट्टी = एकुण खर्च / गावातील कुटुंब संख्या

पाणी योजना देखभाल व दुरुस्ती :

आपल्या गावा / वाडी/ वस्तीतील सर्व लोकांना स्वच्छ, पुरेसे व नियमित पाणी पुरविण्याची मुख्य जबाबदारी ही पाणी पुरवठा व स्वच्छता समितीची आहे. यासाठी योग्य व आपल्या सर्वाना मान्य अशी व्यवस्था घालून देणे हे पाणी पुरवठा व स्वच्छता समितीचे महत्वाचे कर्तव्य आहे. ही व्यवस्था घालून देण्यासाठी योजनेच्या उदभवापासून ते गाव/ वाडी/ वस्तीतील वितरण व्यवस्थेपर्यत सर्व उपांगाचे नियमित आणि सुयोगपणे संचलन करणे किंवा चालविणे हे पाणी पुरवठा स्वच्छता समितीचे महत्वाचे कार्य आहे. त्याच बरोबर वेगवेगळया उपांगाची (उदा.विहिर, टाकी, नळकोंडाळे, वितरण वाहिनी, शोषखड्डे व गटारी) व उपकरणांची (उदा.व्हॉल, पंप, मोटार) दैनंदिनी देखभाल आणि वेळोवेळी दुरुस्ती करणे. देखभाल दुरुस्ती कशासाठी ?

  • महिलांच्या डोईवरचा हंडा उतरविण्यासाठी.
  • वेळ व श्रम व पैसा वाचविण्यासाठी.
  • वाचलेला वेळ व श्रम व पैसा इतर कामांना वापरण्यासाठी
  • कुटुंबाला आरोग्यदायी पाणी व गावाच्या समृध्दीसाठी.
  • सुविधांमध्ये कमीतकमी बिघाड निर्माण होऊन जनतेस नियमित पाणी पुरवठा करता येण्यासाठी.
  • सुविधांचे आयुष्य वाढावे यासाठी.
  • ग्रामस्थ पिण्याच्या पाण्यासंदर्भात समाधानी व्हावेत व त्यांना पाणी पट्टी नियमितपणे भरण्याची सवय लागावी.
  • सुविधेच्या संचालन व देखभाल दुरुस्तीच्या खर्चात कपात करावी यासाठी.
  • निर्माण केलेल्या सुविधा कोणत्याही कारणास्तव बंद पडू न देण्यासाठी.
  • स्वत:च्या सहभागातून व स्वत:च्या खर्चाने सुविधांचे संखलन, देखभाल व दुरुस्तीची कामे केल्याने ग्रामस्थांमध्ये सुविधाप्रती स्वमालकीची भावना जागृत करणेसाठी.

कोणते कामे यात येतात?

  • उदभवातील पाणी पंपाच्या आधाराने ठराविक वेळेत चालवून जलकुंभामध्ये साठवून ठेवणे.
  • पाण्याची गुणवत्ता तपासणे तसेच नियमित पाण्याचे निर्जंतुकीकरण करणे.
  • ठरलेल्या वेळेला नियमित गावामध्ये पाणी सोडणे, त्यासाठी वाडी/वस्तीनिहाय पाणी सोडण्याचे वेळापत्रक ठरविणे.
  • गावाच्या सर्व वस्ती/वाडी मध्ये नियमित व पुरेसा दाबाने पाणी पुरवठा करणे.
  • पाण्याचा गैरवापर व पाण्याची चोरी टाळण्यासाठी उपाय योजना आखणे.
  • संचालन व देखभाल दुरुस्तीच्या अनुषंगाने आवश्यकतेनुसार नियोजन करणे.
  • उदा. पाणी कर्मचारी नियुक्त करणे.
  • पाणी पट्टीचे अंदाजपत्रक तयार करुन पाणी पट्टी संकलित करण्याची व्यवस्था लावणे, आवश्यक देयके वेळच्यावेळी भरणे.
  • नळ जोड देण्यासंदर्भातील नियम व धोरणे ठरविणे व त्यानुसार अंमलबजावणी करणे.
  • तक्रार निवारण्या संदर्भातील व्यवस्था अस्तित्वात आणणे.
  • सांडपाण्याचा निचरा व्यवस्थित करण्याच्या अनुषंगाने उपाय योजना करणे.

स्त्रोतांची काळजी :

  • कठडा पुरेसा उंच असावा.
  • बाहेरुन गुळगुळीत प्लास्टर असावे.
  • कमीतकमी तीन वर्षातून एकदा गाळ काढावा.
  • विहिरीला गर्डर व इतर लोखंडी साहित्यात वर्षातून एकदा रंग लावावा.
  • वीप होल्स वरचेवर तपासून साफ करुन घ्यावीत.
  • सांडपाणी विहिरीजवळ सोडू नये.
  • विहिर शक्यतो पूणपणे झाकून घ्यावी म्हणजे त्यात कचरा जाणार नाही.
  • गावाच्या विहीरीच्या 500 मीटरच्या आत दुसरी विहिर खोदण्यास ग्रामसभेने परवानगी देवू नये.

स्त्रोत बळकटीकरण कामांची काळजी :

  • बंधा­यातील गाळ नियमितपणे काढावा.
  • बंधा­याच्या भिंतीवर झाडेझुडपे वाढू देवू नयेत.
  • पिचिंगचे दगड व्यवस्थित असल्याची खात्री करावी.
  • सांडवा असल्यास तो बुजणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
  • दगडी बांधकाम असेल तर दर्जा भरुन घ्याव्यात.

पाईपलाईनची देखभाल व दुरुस्ती :

  • पाणी पुरवठा व्यवस्थेमधील सर्व एअर व्हाल्स काम करत राहतील याची दक्षता घ्यावी.
  • पाईप लाईनच्या वर ओल राहत नसल्याची खात्री करावी.
  • जमिनीखाली गाडलेले पाईप्स उघडे पडू देवू नये.
  • दाब नलिकेवर नळ जोडणी देवू नये.
  • व्हाल्स हवेत लटकत न ठेवता त्यासाठी चौथ­याची व्यवस्था करावी.
  • गटारातून जाणा­या पाईपावरील क्राँक्रीट व्यवस्थित असल्याची खात्री करावी.
  • लोकांना वैयक्तिक नळ जोडणी घेण्यास प्रवृत्त करावे.

साठवण टाकीची देखभाल दुरुस्ती :

  • टाकीजवळ पाणी साचू देवू नये.
  • टाकीच्या खाली घर किंवा कार्यालय नसावे.
  • ब्लिचिंग पावडर थेट न टाकता निवळी बनवून टाकावी.
  • शिडयांना दर वर्षी रंग लावावा.
  • टाक्यांच्या बाहेरील बाजूस अॅक्रेलीक इमल्शन रंग लावावा. बुरशी चढत नाही.
  • टाकीमधून गळती होणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
  • टाकी नियमितपणे साफ करावी.
  • टाकीच्या जवळ झाडे वाढू देवू नयेत.

जल शुध्दीकरण केंद्र :

  • प्रकार : पारंपारिक व अपारंपारिक.
  • पारंपारिक : स्लो सँड फिल्टर
  • शुध्दीकरणाचा दर कमी असतो, पण पाण्याची गुणवत्ता अधिक चांगली.
  • जैविक प्रक्रियेमुळे जीवाणूंचाही नाश होतो.
  • अपारंपारिक : रॅपिड सॅड फिल्टर.
  • शुध्दीकरणाचा दर जास्त असतो, पाण्याची गुणवत्ता तेवढी चांगली नसते. फक्त रासायनिक प्रक्रिया होते.

पाणी गुणवत्ता :

  • शेवटच्या घरातील पाण्यात कमीतकमी 0.2 पी.पी.एम. क्लोरिन असावे.
  • नियमित ओ.टी.चाचणी करावी.
  • पाण्याचे नमुने नियमित प्रयोगशाळेत तपासून घ्यावेत.
  • पावसाळयात विशेष काळजी घ्यावी.

देखभाल व दुरुस्ती योग्य प्रकारे केल्याने काय होते?

  • कमीतकमी बिघाड होऊन जास्त चांगला आणि नियमित पाणी पुरवठा होतो.
  • योजनेच्या आयुष्यात वाढ होते. (योजना जास्त दिवस चालते)
  • नियोजनाने काम केल्याने खर्चात बचत होते. (थोडक्यात गाव/वाडी/ वस्तीतील लोकांना चांगली सेवा मिळते त्यामुळे ग्रामस्थ समाधानी राहतात.)

देखभाल व दुरुस्ती योग्य प्रकारे केली नाही तर काय होईल?

  • नियमित, पुरेसा व शुध्द पाणी पुरवठा होणार नाही.
  • ग्रामस्थ पाणी पट्टी भरण्यास नाराज राहतील.
  • पाणी पट्टी वसुली ठरल्याप्रमाणे होणार नाही.
  • बाहेरची आर्थिक व तांत्रीक मदत नसल्याने देखभाल व दुरुस्तीवर परिणाम होईल.
  • पाण्यासाठी वणवण भटकावे लागेल.

देखभाल दुरुस्तीसाठी वार्षिक नियोजन आराखडा व अंदाजपत्रक तयार करावे. यासाठी ग्राम पाणी पुरवठा व स्वच्छता समितीने खालील कामाचा समावेश करावा.

  • बिघाड होऊ नये म्हणून करावयाची देखभाल.
  • छोटया मोठया दुरुस्त्या, काही पार्टस् बदलणे.
  • नळ जोडणीचे काम.
  • जलाशय/ पाणी साठविण्याच्या टाक्यांची सफाई.
  • कुठे गळती आहे का हे पाण्यासाठी व्हॉल्व्हसची नियमित तपासणी करणे.
  • मोठया स्वरुपाच्या दुरुस्त्या करणे.
  • देखभाल दुरुस्तीसाठी लागणारे मनुष्यबळ व त्यांच्याकडे हवे असलेले गुण वाढीसाठी प्रशिक्षण कोठे उपलब्ध होतील याची माहिती काढणे.
eXTReMe Tracker
सातारा कराड वाई महाबळेश्वर जावली पाटण कोरेगांव खटाव फलटण खंडाळा माण